baruch de spinoza

spinoza2(Amsterdam, 24 november 1632 – Den Haag , 21 februari 1677)
Baruch was een Nederlands filosoof, theoloog taalkundige en lenzenslijper. Zijn werk hoort bij de vroeg moderne filosofie, waartoe ook Descartes behoort. Zijn bekendste werk, de Ethica , werd na zijn dood uitgegeven.

Spinoza’s komt uit een geslacht van Portugese Joden. Zijn voorouders woonden aan de Spaans-Portugese grens waar ze in de 16e eeuws handel dreven. In 1497 werd de Joodse godsdienst verboden op het Iberisch Schiereiland en velen bekeerden zich onder dwang tot het christendom, maar bleven in het geheim aanhanger van het Jodendom. Zij werden marranos (‘zwijnen’) genoemd. Veel van deze Joden vluchtten naar de Nederlanden, waar zij welkom waren (wanneer ze goede handelscontacten hadden). De Nederlanden hadden zich onafhankelijk verklaard van de Spaanse overheersers en een (gedeeltelijke) godsdienstvrijheid ingevoerd.

De eersten van deze vluchtelingen kwamen aan in Amsterdam in 1593. Voor 1618 hadden ze al drie synagogen gebouwd. In 1622 komen Spinoza’s ouders aan in Amsterdam. In de Nederlanden mochten zij hun Joodse religie belijden. Baruchs grootvader, Abraham Michael de Spinoza, was een van de leiders van de Sephardische gemeenschap in Amsterdam. Spinoza’s vader, Michael de Spinoza, was een koopman die twee keer trouwde. Hij kreeg drie kinderen: twee dochters, Miriam en Rebekah, bij zijn eerste vrouw die in 1627 overleed, en Baruch van zijn tweede vrouw, Hannah Deborah uit Lissabon. Hanna Deborah overleed in 1638.

In 1632 werd Baruch in Amsterdam geboren. De Joodse gemeenschap in Amsterdam bestond toen uit drie kampen rond de drie synagogen. Met de welvaart was ook de onderlinge onverdraagzaamheid toegenomen. In 1638 kwam een verzoening tot stand, waarbij één synagoge werd verkocht, één bleef bestaan en de derde werd ingericht als schoollokaal. Het jaar daarna ging de jonge Spinoza hier naar school. Baruch sprak als kind al Spaans en Portugees.

In zijn schooljaren leerde hij onder meer uit de Thora. Al snel ziet hij in dat de tekst “zozeer de mensengeest verraadt” dat deze onmogelijk door God kan zijn geschreven of door God kan zijn geïnspireerd. Na zijn schooljaren bestudeerde hij de overgeleverde schriften. Hij concludeert dat ze niet waar zijn en noemt ze “uitvindingen van de menselijke fantasie”. Gaandeweg zet hij zich meer af tegen alle voorschriften en regels rondom eten, drinken en bidden. De rabbi’s zien deze in hun ogen godslasterlijke handelingen van de jonge Spinoza met ontzetting aan (Vloemans, 1931).

Het was gewoon in de Joodse traditie in die tijd dat men naast het bestuderen van de Thora ook een ander vak leerde. Baruch had al jong het ambacht van lenzen slijpen geleerd.

Later komt Spinoza werkelijk in conflict met de Amsterdamse Joodse gemeenschap. Hij wordt op 27 juli 1656 uit de sefardische gemeente verbannen, zoals eerder Uriel da Costa overkwam. (Zie excommunicatie voor de tekst van de banvloek.) Zijn verbanning had mogelijk had het te maken met de weigering van Spinoza zich te conformeren aan de Joodse gemeenschap of wellicht ook vanwege financiële perikelen; Spinoza’s (Spaanstalige) verweerschrift had misschien uitsluitsel kunnen geven, maar is verloren gegaan.

Zijn verbanning uit de gemeente in het jaar 1656 was zeven jaar voor zijn eerste publicatie in 1663. Overigens verliet Spinoza Amsterdam pas enkele jaren na zijn verbanning.

De kring van vrienden rondom Spinoza was klein maar trouw. Zij lazen zijn teksten. De kring bestond onder meer uit Pieter Balling, Jarig Jelles, Adriaan Koerbagh, Johannes Koerbagh, Jan Rieuwertsz (de uitgever van Spinoza’s geschriften), Simon Joosten de Vries, Johannes Bouwmeester, Lodewijk Meyer (Vloemans, 1931) en de Amsterdamse burgemeester Coenraad van Beuningen.

Spinoza kwam in contact met Collegianten. Koerbagh probeert in 1669 een werk uit te brengen, genaamd “Een Ligt schijnende in duystere Plaatsen“. Dit werk ademt de geest van Spinoza’s filosofie. Het kost Koerbagh binnen een jaar zijn leven nadat hij vanwege godslastering in het Rasphuis terecht komt.

Gedurende de laatste jaren van zijn leven werd Spinoza regelmatig bezocht door Dr. George Hermann Schuller. Deze jonge Amsterdamse geneesheer stelt in februari 1677 dat Spinoza niet lang meer te leven had. Kort daarna, op 21 februari 1677, stierf Spinoza aan de tering. Hij werd 44 jaar oud.

Zijn lessenaar, met daarin zijn voltooide en onvoltooide manuscripten, werd bezorgd bij Jan Riewertsz. Datzelfde jaar verscheen bij hem de Opera Posthuma. Deze werd vervolgens vertaald door Jan Hendriksz Glazemaker en in 1677 gepubliceerd als “De nagelaten geschriften van B.d.S“. Het verbod op publicatie, binnen enkele maanden uitgevaardigd door de Staten van Holland, heeft de verspreiding van zijn geschriften niet gestopt.

Aanvankelijk leken velen Spinoza’s ideeën te verwerpen vanwege diens radicale opvattingen. Desalniettemin hebben alle grote filosofen hem op een voetstuk geplaatst (bijvoorbeeld Goethe)
Er zijn in de 20e eeuw twee bloeiperioden van het spinozisme aan te wijzen. De eerste was een ware Spinoza-cultus in de Weimarrepubliek.Met het begin van de Tweede Wereldoorlog werd het eerste bloeimoment de kop ingedrukt. De tweede periode trad op na die oorlog, toen Spinoza een populair studieobject werd voor de Franse Marxisten). De populariteit van het neo-liberalisme en de ondergang van het marxisme zorgde ervoor dat ook toen het spinozisme geen vaste plek kreeg binnen de hedendaagse politieke filosofie.

bibliografie
1660- De Verhandeling over de verbetering van het verstand De intellectus emendatione Spinoza behandelt de vormen van perceptie Gepubliceerd in 1677 in de Opera Posthuma
1867- De Korte Verhandeling Tractatus de Deo et homine etjusque felicitate Dit werk bleef lang onuitgegeven. Men ontdekte de tekst na 1852 en publiceert deze vijftien jaar later.
1663 – Principia Renati Des Cartes Principia Philosophiae Deze tekst ontstaat uit de lessen die Spinoza gaf aan zijn leerling Casearius.
1663 – Cogitata Metaphysica Over de theorie van het zijn en zijn verschijningswijzen, God, diens attributen en de menselijke ziel.
1670 – Theologisch-politiek Tractaat Tractatus Theologico-Politicus Met deze tekst toont Spinoza aan dat de vrijheid van filosoferen een onmisbaar onderdeel is voor de vrede in de staat. Hij gaat in op profetie; God spreekt door de profeet en profetie ontleent haar gezag aan het gegeven dat zij door God is geïnspireerd. De profeet bewijst dus niet, maar beweert: hij eist de waarheid voor zich op, zonder deze te ondersteunen met een bewijs.
1677 – Politiek Tractaat
Aan dit werk heeft Spinoza de laatste twee jaren van zijn leven besteed. Sprak hij in het Theologisch-politiek Tractaat nog over het maatschappelijk contract, nu vervangt hij dat door passies, belangen en instellingen.
1677 –Ethica
Het werk waar Spinoza rond 1665 al een groot deel van voltooid had. Die jonge Ethica , door Spinoza eerder aangeduid als Mijn Filosofie , bestond toen nog uit drie delen. Op het moment van publicatie waren dat er vijf geworden. Het is zijn belangrijkste werk. Hij vertelt erin dat God gelijk is aan de natuur en dat alles, de gehele wereld, één geheel is. Dit werk heeft invloed op alle grote filosofen na Spinoza
1677 – Epistolae
1677 – Compendium Grammatices Linguae Hebrae
Behandelt de grammatica van het Hebreeuws en vergelijkt deze met het Latijn.
1677 – Stelkonstige reeckening van den regenboog
1677 – Reeckening van kanssen vraeg – Stucken

spinozastandbeeldStandbeeld
Op 24 november 2008 werd door burgemeester Cohen en wethouder een standbeeld van Spinoza onthuld op de Zwanenburgerwal. Dit standbeeld moet recht doen aan deze grote denker en filosoof, die in Amsterdam nog geen monument had. Binnen 6 maanden is het van een burgerinitiatief tot dit standbeeld gekomen en kunstenaar Nicolas Dings heeft Spinoza naast een icosaëder geplaatst, een bol met 20 gelijke driehoeken. Dit staat symbool voor Spinoza’s denken, ‘het universum als model, geslepen door de menselijke geest’. Daarnaast was Spinoza ook diamantslijper, waar deze vorm ook aan refereert. Het standbeeld staat nabij de plaats van het geboortehuis van Spinoza.

bron:
diverse, waaronder wikipedia

illustratie:
standbeeld, © joodsamsterdam.nl, 2009

laatst aangepast:
29 jan 2016