batavierstraat

Afgebroken
De Batavierstraat bestaat niet meer. Deze straat werd afgebroken rond 1920, samen met de toenmalige Uilenburgerstraat en de Nieuwe Uilenburgerstraat kwam ervoor in de plaats.
In dit stuk van de stad heeft menige Joodse familie haar wortels liggen. Zoals de Uilenburgerstraat was ook de Batavierstraat een lange, smalle straat. De naam dankt de straat waarschijnlijk niet aan Germaanse stammen die de Rijn afzakken, maar eerder is het een verbastering van Bataviastraat. Deze naam zou, met de VOC-geschiedenis van dit deel van de stad, ook logischer zijn.

handjememaarBekende bewoners
Iemand die in de Batavierstraat geboren was was Hadjememaar. Dit was de bijnaam voor Cornelis de Gelder die van 1856 tot 1931 leefde. Hij was metselaar en werd 2 keer weduwnaar en bleef met met zijn 5 kinderen alleen achter.
Hij wordt gezien als het beroemdste drankorgel van de 20e eeuw en hij richtte een politieke partij op. Deze partij, de Rapaille-partij, kan nauwelijks serieus genomen worden maar kwam wel met 2 zetels in 1921 in de gemeenteraad. Hij werd gesteund door vrijdenkers en kunstenaars.
De verkiezingen van 1921 heeft Hadjememaar niet meegemaakt in Amsterdam. Vlak ervoor werd hij gearresteerd voor openbare dronkenschap en hij moest naar de strafinrichting in Veenhuizen. Deze ontwenningskuur deed hem goed. Hij kwam terug naar Amsterdam en hij werd niet meer dronken gezien. In 1931 overleed hij op 75-jarige leeftijd nadat hij bij het oversteken bij het Leidse Bosje werd aangereden.

Bedrijfjes, winkels en andere bijzondere adressen Batavierstraat 10 – Aandagt
In 1894 deed H Aandagt zijn zaak in lompen en aanverwante artikelen over aan zijn zoon, Gerrit Aandagt (Amsterdam, 11 oktober 1858 – Amsterdam, 10 juli 1941). Aan het einde van zijn leven woonde Gerrit in het Tehuis voor Ouden van Dagen aan de Ruyschstraat 7. Daar overleed hij op 82-jarige leeftijd.

witteolifantgevelsteenBatavierstraat 16 – gevelsteen
Op de gevel van Batavierstraat 16 prijkte een gevelsteen van een olifant bij een palmboom met het onderschrift “De Witte Olifant”. Deze zelfde gevelsteen is nu de gevelsteen van basisschool “De Witte Olifant”.

Batavierstraat 17 – Juda Veerman
In 1901 komt Juda M Veerman met zijn bedrijf “De Nieuwe Onderneming” naar voren. Hij was op dit adres gevestigd en kocht vodden, benen, lood, koper, ijzer, tin, wink, roodkoperen steeltjes (diamantindustrie – red) en dergelijke aan.

Batavierstraat 19 – brand
Rond de jaarwisseling van 1895 was er brand op dit adres en de bewoner was van alles beroofd. Aangezien hij geen verzekering had werd de Joodse gemeenschap opgeroepen te helpen. Hulp aan de gemeenschap werd vaker gevraagd én gegeven.

Batavierstraat 24 – Bleekrode
M Bleekrode had op dit adres rond 1896 zijn bakkerij.

Batavierstraat 26 – M S Corlijn
M S Corlijn had op dit adres een slijterij en tapperij in 1893. Zijn dochter was actief voor de Vereeniging “Hulp en Steun aan Wezen”. In 1899 werd deze zaak overgenomen door S. de Jong. Deze locatie werd in 1902 gesloten, de klanten werden naar de locatie op Batavierstraat 46 verwezen en de locatie op de Lange Houtstraat hoek Waterlooplein.

Batavierstraat 27 – roosjessnijdsters
Op dit adres waren in 1896 roosjessnijdsters werkzaam voor de diamantindustrie.

Batavierstraat 27 – R van Kollem
In 1905 woonde R van Kollem op dit adres en was er een machinale brei-inrichting gevestigd.

batavierstraat28Batavierstraat 28 – gevelsteen
Op dit adres was een gevelsteen in rococostijl aangebracht met het bijschrift “De Vogelstruis 1742”. Deze gevelsteen is nu aangebracht op Nieuwe Uilenburgerstraat 114 en werd in 2014 gerestaureerd door Wil Abels.

Batavierstraat 31 – Elte’s reclamebrood
In februari 1898 richtte G Elte vanaf dit adres zijn kosjere bakkerij op. Hij was een niet-gecontracteerde bakker.

Batavierstraat 35 – D J Mouwes
D J Mouwes had op dit adres in 1895 een slijterij en tapperij.

Batavierstraat 37 – N. Appelboom
In 1886 brank er brand uit bij N Appelboom en er was schade bij hem. Appelboom was verzekerd en hij bedankte de makelaar in Assurantiën, J. Ph. G. Leep, op het Rokin, voor de afhandeling van de claim.
In 1897 was hier de kruidenierszaak van M Presburg gevestigd. Deze kruidenier leverde tegen lage prijzen en had ook een filiaal op de Keizerstraat 25.

Batavierstraat 38 – Koen
De Maatschappij voor Meel en Broodfabrieken, op de Vijzelgracht 28 (ooit opgericht door Samuel Sarphati), had depothouders voor de verkoop van brood. Op de Batavierstraat 38 nam Koen dit voor zijn rekening in 1895.

Batavierstraat 46 – S de Jong & Co
Op dit adres was rond 1895 de loods gevestigd van “De Concurrent”, een zaak in vodden, beenderen, koper, lood en tin.

Batavierstraat 50 – Mej. Koord
Mej Koord zocht in 1904 naar bekwame roosjessnijdsters. Dit was voor de diamantindustrie.

Batavierstraat 66 – G Trijtel
Weduwe G. Trijtel (Erven G L Trijtel) had in 1884 op dit adres een boterhandel en zij verkocht kosjere boter, samen met S L Bleekrode, Jodenbreestraat 55. De weduwe had ook een financieel fonds opgezet, binnen de Vereeniging “Spaarzaamheid is winst”.

Batavierstraat 66 – L Leger
In 1903 was op het adres Batavierstraat 66 behanger en stoffeerder L Leger gevestigd.

Batavierstraat 66 – Jacob Polak
Jacob Polak was in 1911 op dit adres gevestigd en hij leverde de stoeltjes voor de 7 treurdagen (sjive zitten) vanaf dit adres, zoals eerder door zijn schoonvader Philip Halberstadt gedaan was.

Batavierstraat 70 – I Vuijsje
I Vuisje woonde in 1905 op dit adres en hij bood zich aan voor het schoonmaken van kanaal- en here luchtovens in de brood- en banketbakkersindustrie.

Batavierstraat 73 – Eva op een steen
Op dit adres was een gevelsteen aangebracht van Eva op een steen. Deze steen maakt nu deel uit van een particuliere collectie in Zuid Afrika.

Batavierstraat 75 – J A van Tijn
J A van Tijn had op dit adres zijn brood- en beschuitbakkerij in 1893.

Batavierstraat 78 – sigaren
Op dit adres was een winkelhuis en werden in 1894 sigaren gemaakt, men vroeg een “knappe jongen” om het vak te leren.

Batavierstraat 87 – A Bos
A Bos was behanger en woonde in 1910 op dit adres.

Batavierstraat 91 – J Mense
J mense was meubelmaker en stoffeerder en wenste zijn Joodse klanten in het NIW in september 1907 een goed nieuwjaar.

Batavierstraat 92 – Weduwe Gans
Weduwe Gans had in 1890 op twee adressen in de stad een kruidenierszaak, op de Nieuwe Kerkstraat 100-hs en op de Batavierstraat 92.

Batavierstraat 97-1 – Klaartje Aap
Klaartje Aap woonde op dit adres in 1899 en beval zichzelf aan als baker. Een baker zorgde voor zuigelingen.

Batavierstraat 101 – kelder – Betel
In de 19e eeuw woonde Isaac Gerrit Betel in de kelderwoning van dit huis. Isaac werd bekend als de schoenpoetser van de Dam.

Batavierstraat 103 – J Cohen
Op dit adres was vanaf 1878 en nog steeds in 1894 de huisschilder J Cohen gevestigd.

Batavierstraat 107 – J Waterman
J Waterman woonde in 1896 op dit adres en was melkboer.

Batavierstraat 107 – J Coppenhagen
Waterman is zijn bedrijf in 1902 gestopt. Op 1 me1 1902 werd er een nieuwe melkslijterij geopend door J. Coppenhagen. De zaak stond onder rabbinaal toezicht van opperrabbijn Dr. J H Dünner.

Batavierstraat 111-3 – Izak van Zouten
In 1875 kwam Izak van Zouten hier wonen. Hij woonde voorheen op het Zonnehofje, een slop bij de Valkenburgerstraat

Batavierstraat – synagoge
Op vrijdag 13 maart 1874 werd er, volgens het Nieuw Israëlietisch Weekblad, een nieuwe synagoge in de Batavierstraat ingewijd. Deze dienst werd opgeluisterd door het godsdienstig zangkoor “Harpe Davids”.

Batavierstraat – B B Mok
B B Mok begon in augustus 1874 zijn steendrukkerij en hij was toen tijdelijk in de Batavierstraat gevestigd.

Batavierstraat – ingestort
Dat de huizen in deze straat van ene slechte kwaliteit waren en dat mede daarom de gemeenteraad in het begin van de twintigste eeuw besloot een groot deel van de wijk te saneren blijkt uit een artikel van februari 1876 in het NIW. Toen stortte een pand, bewoond door twee Joodse gezinnen (het gezin van weduwe J. Stodel en het gezin van L M Gendringen), in. Een tweejarig kind kwam erbij om.
De Joodse gemeenschap kwam direct in actie om, via het “weldadigheidsfonds”, ervoor te zorgen dat de gezinnen financieel weer op de been geholpen konden worden.

Batavierstraat – S Witjas – A Citroen
S Witjas en A Citroen waren rond 1880 depothouder voor de Batavierstraat van broodfabriek “De Haan”. Men zou dat kunnen vergelijken met een filiaalhouder.

Batavierstraat – E Halberstadt
E Halberstadt was rond 1880 van beroep ziekenoppasser en waker. Men kon mensen met dit beroep inhuren om te zorgen voor een zieke of te waken bij een zieke of stervende. Het was een beroep dat in die tijd regelmatig voorkwam. Tevens in de Batavierstraat woonde de heer Z S Hekster met hetzelfde beroep. Hij werd in het NIW van 29 okt 1886 bedankt door de ouders voor de verpleging van hun – genezen – kind.

Batavierstraat – Weduwe Levie
Op de Plantage Badlaan 10 woonde L M Hes, vertegenwoordiger voor de paasbroodfabriek A E Houtman te Rotterdam. Deze fabriek leverde brood ORT, en stond onder toezicht van opperrabbijn B S Berenstein uit Den Haag. Naast Hes kon het brood rond de eeuwwisseling ook gekocht worden bij S S Levie in de Kerkstraat, de firma Weduwe Levie in de Batavierstraat en Vleeschdrager in de Rapenburgerstraat.
In 1904 plaatste de opperrabbijn Dr J H Dünner een advertentie waarin hij aangaf dat de broodbakkerij van Wed. L. Levie, Batavierstraat hoek 2e Batavierdwarsstraat niet onder rabbinaal toezicht stond.

bron:
Nieuw Israëlietisch Weekblad, 8 sep 1893, J A van Tijn
ibidem, 6 maart 1874, synagoge
ibidem, 7 aug 1874, B B Mok
ibidem, 4 feb 1876, weldadigheidsfonds ingestort pand.
ibidem, 25 feb 1876, dank aan weldadigheidsfonds
ibidem, 24 sep 1880, Witjas, Citroen
ibidem, 8 okt 1880, Halberstadt
ibidem, 21 jan 1881, firma weduwe Levie
ibidem, 4 april 1884, G Trijtel
ibidem, 29 okt 1886, Z S Hekster
ibidem, 12 nov 1886, N Appelboom
ibidem, 8 sep 1893, M S Corlijn
ibidem, 27 juli 1894, Aandagt
ibidem, 28 sep 1894, mejuffrouw Corlijn
ibidem, 23 nov 1894, J Cohen
ibidem, 30 nov 1894, sigaren Batavierstraat 78
ibidem, 22 maart 1895, S de Jong & Co
ibidem, 23 aug 1895, Koen Batavierstraat 38
ibidem, 20 sep 1895, D J Mouwes
ibidem, 8 mei 1896, Bleekrode
ibidem, 14 aug 1896, roosjessnijdsters
ibibem, 7 sep 1896, J Waterman
ibidem, 24 sep 1896, M Presburg
ibidem, 18 feb 1898, Elte’s reclamebrood
ibidem, 18 maart 1898, De concurrent, Lange Houtstraat 58
ibidem, 16 sep 1898, Batavierstraat 26 – S de Smitt
ibidem, 13 jan 1899, Klaartje Aap
ibidem, 10 feb 1899, S de Jong, Batavierstraat 26
ibidem, 6 april 1900, G Trijtel, Spaarzaamheid is winst
ibidem, 4 okt 1901, Juda M Veerman
ibidem, 14 maart 1902, S de Jong, Batavierstraat 26
ibidem, 2 mei 1902, J Coppenhagen, Batavierstraat 107
ibidem, 6 maart 1903, L Leger, Batavierstraat 66
ibidem, 29 april 1904, L. Levie, broodbakkerij ORT
ibidem, 26 aug 1904, Mej Koord, Batavierstraat 50
ibidem, 2 juni 1905, I Vuisje, Batavierstraat 70
ibidem, 29 sep 1905, R van Kollem, Batavierstraat 27
ibidem, 6 sep 1907, J Mense, Batavierstraat 91
ibidem, 30 sep 1910, A Bos, Batavierstraat 87
ibidem, 5 mei 1911, Jacob Polak, Batavierstraat 66
ibidem, 276 juli 1918, gevelstenen Witte Olifant, De Vogelstruis 1742 en Eva op een steen – Van Oude Huizen en Oude Straten.
www.joodsmonument.nl, lemma Gerrit Aandagt (geraadpleegd 6 sep 2015)
www.amsterdamsegevelstenen.nl, lemma Nieuwe Uilenburgerstraat 114 (geraadpleegd 9 sep 2015)
www.joodsamsterdam.nl, lemma Izak Betel (geraadpleegd 8 oktober 2015)
Boers, Onno, De Gevelstenen van Amsterdam (Amsterdam 2007)
“Advertentie Van Zouten”. “Nieuw Israelietisch weekblad“. Amsterdam, 07-05-1875. Geraadpleegd op Delpher op 11-12-2016, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010872944:mpeg21:a0011
 
Illustratie:
www.amsterdamsegevelstenen.nl, lemma Nieuwe Uilenburgerstraat 114.
ansichtkaarten Batavierstraat
“Advertentie Van Zouten”. “Nieuw Israelietisch weekblad“. Amsterdam, 07-05-1875. Geraadpleegd op Delpher op 11-12-2016, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010872944:mpeg21:a0011
 
Laatst aangepast:

8 oktober 2016