begraafplaats zeeburg

zeeburgDe begraafplaats Zeeburg werd in 1714 in gebruik genomen door de Hoogduitse (Asjkenazische) gemeente en is een van de grootste Joodse begraafplaatsen in Europa.
Het stuk land, dat werd aangeschaft voor fl. 5000,–, was een gedempte poel die was ontstaan toen in 1651 de Zeeburgerdijk (toen St Anthoniesdijk) hier doorbrak.
De poel werd De Braak genoemd en na demping was het land geschikt als begraafplaats en was iets minder dan 3 ha (3 morgen) groot.
De Hoogduitse gemeente was in de 17e eeuw flink gegroeid en de begraafplaats op Muiderberg, die sinds 1642 werd gebruikt, lag ver van de stad. Deze begraafplaats was voor de steeds groter wordende Hoogduitse gemeenschap van Amsterdam. Op 12 oktober 1714 was de eerste begrafenis, te weten een jongetje Israël ben Joseph Lisser.
Er werden verschillende keren nog extra stukken land aangekocht waardoor de totale grootte 14 morgen en 327 roeden, oftewel bijna 14 ha werd. In 1758 werd een Metaheirhuisje aan de dijk gebouwd. De begraafplaats is in gebruik gebleven tot 1914. In 1914 was er geen plaats meer en al werd de begraafplaats in Diemen gebruikt, die dat jaar op 3 mei werd gewijd. Maar toch werd tot 1942 werd hier nog sporadisch begraven, toen is de begraafplaats definitief gesloten. Na 1914 werden er alleen nog enkele volwassenen met een al eerder gereserveerd graf begraven en zo’n 1000 ‘nefalim’ (pasgeborenen/doodgeborenen).
wijdingdiemenIn 228 jaar zijn hier, op het Jodenmanussie zoals de begraafplaats genoemd werd, tussen de 94.000 en 100.000 mensen begraven, wat neerkomt op bijna 438 mensen per jaar. Jarenlang heeft deze begraafplaats de naam gehad van de begraafplaats van het Amsterdamse Joodse proletariaat. Recent onderzoek wijst uit dat deze aanname niet klopt en de sociaaleconomische achtergrond van de overledenen sterk overeenkomt met die van de overledenen die op Muiderberg begraven werden. Wel was de overgrote meerderheid van de personen die hier begraven werden jonger dan 12 jaar.
In 1956 moest de Flevoweg en Zuiderzeeweg door een deel van de begraafplaats worden aangelegd en het kerkbestuur verkocht dat deel aan de gemeente. Gedurende een aantal jaren werden daar de stoffelijke resten opgegraven. Dit gebeurde onder rabbinaal toezicht en de stoffelijke overschotten  van deze mensen zijn herbegraven op de begraafplaats van Muiderberg.

verder
Hoewel de Joodse begraafplaats op deze plek een van de grotere begraafplaatsen is, bezat de Joodse gemeenschap nog meer grond. Deze gronden waren nog niet in gebruik als begraafplaats, en werden voor de bouw van van deze wijk in Amsterdam-Oost onteigend. Nadat alle kosten van het bedrag waren afgetrokken bleef er een bedrag van dfl. 113.780,– over. Er werd voorgesteld om dit bedrag te gebruiken voor een centrale synagoge in Amsterdam-Oost, maar in de notulen van de betreffende vergadering werd dat besluit niet genomen. Of dit geld later die bestemming heeft gekregen is vooralsnog nog niet duidelijk.

1871 – M E Verduin
verduinM E Verduin adverteerde in 1871 in het NIW dat hij, tegen een billijke prijs, nieuwe houten zarken (matseiwoth) kon leveren en de bestaande kon onderhouden. Over deze begraafplaats wordt overigens vaak verteld dat een groot deel van de graven houten zerken heeft gehad – die of weggerot zijn, of opgestookt in de hongerwinter. Er zijn houten zerken geweest, maar het grootste deel van de graven zonder zerk heeft nooit een zerk gehad.

1876 – overleden vondeling
Dat de armoede groot was in Joods Amsterdam bewijst wel een artikel in het NIW van 30 juni 1876. Een dag eerder werd voor de poort een kistje gevonden waarin het lijk van een pasgeboren kind. Het bestuur van de begraafplaats stelde de justitie in kennis en er werd onderzoek naar gedaan.

1900 – Bedevaart
Bij tijd en wijle werd er een bedevaart naar deze begraafplaats georganiseerd. Zo gingen stoomboten in juli 1900 op de zondagmorgen ieder half uur naar Zeeburg. Men vertrok vanaf de De Ruiterkade – Westerhoofd. Het kostte 15 cent, een retour 25 cent.

Renovatie
Na een artikel van de schrijver Boudewijn Buch in Het Parool besloot de gemeente Amsterdam de begraafplaats beter af te sluiten en de begraafplaats is tegenwoordig, buiten de openstellingen, niet meer toegankelijk. Op de luchtfoto is de begraafplaats herkenbaar als het deel tussen de huizen en het “nettere” Flevopark. Hier een foto-impressie uit augustus 2007:

Eerherstel
Sinds enkele jaren is de Stichting Eerherstel Joodse Begraafplaats Zeeburg bezig met het weer toegankelijk maken van de begraafplaats en het herstellen van de Matseiwoth (zerken). Hun verhaal staat hier.

Foto’s van de situatie in maart 2011 staan hier:


Het verhaal van een persoon die hier begraven is staat hier.
Een fotoreportage van de opening van de nieuwe toegangspoort op 1 juli 2012 staat hier:

Een fotoreportage van een bezoek aan de begraafplaats van 17 november 2016 staat hier:

bron:
diverse bronnen,
aangevuld in 2010 met gegevens uit dodenakkers.nl
Nieuw Israëlietisch Weekblad, 16 sep 1921, vergadering synagoge
ibidem, 12 mei 1871, Verduin
ibidem, 30 juni 1876, lijk pas geboren kind
ibidem, 20 juli 1900, Bedevaart Zeeburg
“Advertentie”. “Nieuw Israelietisch weekblad“. Amsterdam, 12-05-1871. Geraadpleegd op Delpher op 14-11-2016, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010873608:mpeg21:a0019
“wijding diemen.”. “Nieuw Israelietisch weekblad“. Amsterdam, 24-04-1914. Geraadpleegd op Delpher op 14-11-2016, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860307:mpeg21:a0053
lezing Bart Voorzanger (Stichting Eerherstel Joodse begraafplaats Zeeburg), Lloydhotel Amsterdam, 13 november 2016.
met dank aan Bart Voorzanger, rondleiding 17 november 2016

illustraties:
met uitzondering van de kaart © joodsamsterdam.nl

Laatst aangepast:
17 november 2016