diamantindustrie (het vak)

9x12 Diamantslijperij te Amsterdam
(Illustratie Nationale Beeldbank, tevens link. Diamantslijperij E van Dam, Ruysdaelstraat 49)

De Portugese Joden stonden al bij hun vestiging in Amsterdam bekend om hun goede handelscontacten. Deze contacten hadden ze ook in gebieden waar diamant gevonden werd. Dat gecombineerd met het feit dat er voor de diamantslijperij geen gilde bestond maakte het voor de Joodse bevolking mogelijk om in deze industrie te gaan werken. De eerste aanzet tot deze ontwikkeling van de diamantindustrie in Nederland kwam toen de Braziliaanse mijnen in 1728 werden ontdekt. De kwaliteit van deze stenen was echter niet zo hoog, maar Portugese zeelieden voerden ook beter stenen uit India aan. Eerder al, in 1476, was het polijsten van de diamant uitgevonden door de Brugse goudsmid Lodewijk van Berquem. Lodewijk vestigde zich in Amsterdam en hielp door zijn kennis met de ontwikkeling van deze industrietak. In eerste instantie werd deze bedrijfstak als huisnijverheid uitgevoerd, en dat gebeurt al in 1615 door Sefardische diamantslijpers. De slijpmolens bediende men met de voet, een beetje zoals de pottenbakkers dat nu doen. Na 1850 kwamen de stoomslijperijen op. De Kaapse Tijd (1870 – 1873) zorgde echter voor zo’n grote toevloed aan ruwe diamant dat de schaal van de huisnijverheid niet meer kon voldoen aan de vraag en de diamanten werden voortaan binnen diamantslijperijen verwerkt. Tot die tijd was de diamant een voornamelijk Joodse bedrijfstak, maar de vraag werd zo groot dat ook christelijke bedrijven opkwamen. In Amsterdam waren er zo’n 9000 mensen werkzaam in deze industrie.

Rond 1910 begon de klad erin te komen, onder meer door de concurrentie van Antwerpen. Rond Antwerpen kwam de huisnijverheid in de diamant weer op en daar werd tegen zeer lage lonen geproduceerd. De  Eerste Wereldoorlog, waar België wel aan deelnam, zorgde tijdelijk voor een opleving van de Amsterdamse industrie omdat de productie in België moeilijk werd, maar de crisis in de twintiger en dertiger jaren werd de nekslag voor deze bedrijfstak in Amsterdam. In 1935 werkten er nog maar 3000 mensen in deze industrie.
In de Tweede Wereldoorlog was er een opleving. De nazi’s konden de diamant goed gebruiken vanwege de waardevastheid en verhandelbaarheid. In juli 1942 dreigden de Joodse diamantwerkers gedeporteerd te worden en daarmee zou deze industrie geliquideerd zijn. De Duitsers zagen dit in en men selecteerde 500 diamantwerkers en 300 handelaren die “bis auf Weiteres” een sper kregen en daarom voorlopig van deportatie waren vrijgesteld. Dat bleven zij tot januari 1943. Toen werd een deel gedeporteerd en zij werden in september 1943 gevolgd door het grootste deel van de achterblijvers in Amsterdam. Na de oorlog was de Amsterdamse diamantindustrie in grootte slechts een fractie van wat het ooit was.

Functies binnen de diamant
Klover/zager: Klooft of zaagt de ruwe diamant in de gewenste ruwe vorm en probeert zo groot mogelijke stukken eruit te krijgen waarbij rekening gehouden moet worden met insluitingen e.d.
Snijders: Roosjessnijders en Briljantsnijders zorgen voor de eerste bewerking van de gekloofde stenen.
Slijpers: Slijpersbazen en -knechten zorgen voor het slijpen van de steen
Versteller: verstelt de diamant in de gewenste hoeken
Schijvenschuurder: schuurden de slijpstenen

 

Waar waren de diamantslijperijen?
Bij nazoeken konden de volgende bedrijven worden gevonden (aanvullingen welkom):
Diamant roosjesfabriek Lamon, Plantage Parklaan 25,
Diamantslijperij Van Abbe, Nicolaas Berchemstraat 7-9/Albert Cuypstraat 267-269
Diamantslijperij Alberding, Kromme Palmstr 15
Diamantslijperij Altes, Kadijk
De Amsterdamsche Diamantslijperij, Nieuwe Lijnbaansgracht,
Diamantslijperij Anjeliersstraat 200
Diamantslijperij Asscher, Tolstraat 129
Diamantslijperij Beek Millendona, Valkenburgerstraat
Diamantslijperij Beffie (?) Verversstraat 16-18
Diamantslijperij Bierman, Govert Flinckstraat
Diamantslijperij Belser, Looiersdwarsstr 40
Diamantslijperij Berekey, Overtoom 8
Diamantslijperij Boas, Nieuwe Keizersgracht 16
Diamantslijperij Boas, Nieuwe Uilenburgerstraat 173
Diamantslijperij Boas, Rechtboomsloot
Diamantslijperij De Boers, Lijnbaansgracht 15
Diamantslijperij Bottenheim, Nieuwe Lijnbaansgracht
Diamantslijperij Catharina, Elandstraat
Diamantslijperij D de Citroen, Jodenbreestraat
Diamantslijperij Coëlho en Co Nieuwe Achtergracht 104
Diamantslijperij Cohen en Wolder, Rapenburgerstraat
Diamantslijperij M.E. Coster, Amstel 3 – 19
Diamantslijperij Coster, Zwanenburgerstraat
Diamantslijperij Couverien, Plantage Muidergracht
Diamantslijperij Daniëls, Zwanenburgerstraat
Diamantslijperij Eduard van Dam, Ruysdaelstraat 49-55
Diamantslijperij Delden, Haarlemmerweg
Diamantslijperij Delmonte en Kok, Rapenburgerstraat 44
Diamantslijperij Derfeu, Egelantiersgracht 167
Diamantslijperij Dillemma, Kuypersstraat
Diamantbedrijf Drukker
Diamantslijperij Eggerdink & Co, N Vaart
Diamantslijperij Elise, Anjeliersstraat 221
Diamantslijperij Embden & Zn, Govert Flinckstraat 41
Diamantslijperij Eweg, Vondelkade
Diamantslijperij Fagelstraat 96-102
Diamantslijperij Samuel Gassan, Zwanenburgerstraat 12
Diamantslijperij Van Gelder, Hoogte Kadijk 41
Diamantslijperij Gompers (?) Valkenburgerstraat 100
Diamantslijperij Goudeket, Uilenburgerstraat
Diamantslijperij Greeter, Konijnenstraat 9-1
Diamantslijperij Hekster en Schenkkan, Jodenhouttuinen 36-37
Diamantslijperij Hemonystraat 26
Diamantslijperij Hennevels, Elandstraat
Diamantslijperij Jaakke, Middenweg
Diamantslijperij Jacobs, Gerard Doustraat
Diamantslipjerij Jacobs en David, Nieuwe Weteringstraat
Diamantslijperij Konz, Weteringstraat
Diamantslijperij Kok, Middenweg
Diamantslijperij Kranius, Bloemstraat 125
Diamantslijperij Kratzerstein, Looiersgracht
Diamantslijperij Krever, Rapenburg
Diamantslijperij Liscaljet, Rozengracht 212
Diamantslijperij Maijkels, Weesperstraat
Diamantslijperij Maria, Jodenhouttuinen
Diamantslijperij Mersie Bruin, Middenweg 78-80
Diamantslijperij Minnekenhof, Dijkstraat 36-38
Diamantslijperij Maatschappij, Nieuwe Achtergracht 170; Amstel 51
Diamantslijperij Metz en Citroen, Rapenburgerstraat 53-61
Diamantslijperij Mok en Soester, Jodenhouttuinen 55-57
Diamant Industrie A van Moppes & Zn (eerst Diamantslijperij Kampfraath), Albert Cuypstraat 2-6,
Diamantslijperij Van Moppes, Plantage Middenlaan 40
Diamantslijperij Obermann, Lijnbaansgracht 190
Diamantslijperij Overtoom 108
Diamantslijperij Plantage Middenlaan 14-16a
Diamantslijperij Ricardo, Commelinstraat 96
Diamantslijperij Riecker en H.P. van der Velde, Middenweg
Diamantslijperij Rooselaar, 1e Oosterparkstraat
Diamantslijperij Roulina, Rozengracht
Diamantslijperij Rudelsheim, Valkenburgerstr 72
Diamantslijperij Sanders, Daniël Stalpertstraat
Diamantslijperij Schutte, Gerard Doustraat
Diamantslijperij Simonis, Hortusplantsoen
Diamantslijperij Sjouwerman, Nieuwe Vaart 21
Diamantslijperij Sloog, Zwanenburgerstraat 37
Diamantslijperij Smit, Leidsegracht 262
Diamantslijperij Koningin Sophia, Valkenburgerstraat.
Diamantslijperij Soep & Co, Nieuwe Achtergracht 17-23
Diamantslijperij De Solla, Swammerdamstraat
Diamantslijperij Swaneveld en Derjeu, Egelantierstraat
Diamantslijperij De Wed Swaab, Valkenburgerstraat
Diamantslijperij Verschuur en Van der Voort, Looiersgracht
Diamantslijperij Vigeveno & Zn, Kromboomsloot
Diamantslijperij Vigeveno & Zn, St Anthoniesbreestraat
Diamantslijperij Voorzanger, Verversstraat 21-30
Diamantslijperij De Vries en Zoon, Fokke Simonszstraat
Diamantslijperij Van Weeren en Slijper, Nieuwe Achtergracht
Diamantslijperij Wiedenhof, Anjeliersstraat
Diamantslijperij Ziekenoppasser, Paardenstraat
Verhalen over deze bedrijven zijn zeer welkom.