fascisme

Na de Eerste Wereldoorlog kwamen er in verschillende landen fascistische groeperingen op, ook in Nederland. Het fascisme werd gezien als een nieuwe stroming, met een sterke leider, die wel eens orde op zaken zou gaan stellen. Het feit dat Nederland in de Eerste Wereldoorlog neutraal was heeft daarbij niets te maken met deze politieke richting, het fascisme werd toen niet gezien als datgene waartoe het eigenlijk zou leiden.

Het fascisme kenmerkt zich op een aantal terreinen. Anticommunistisch, antiliberaal en extreem nationalistisch.
Door massademonstraties en de verheerlijking van de leider probeert men het gevoel van eenheid in het volk te creëren. In het oorspronkelijke fascisme dat in Spanje, Portugal en Italië werd aangehangen, is het racisme niet van groot belang. Dit is wel van belang in het Duitse fascisme waar de racistische component vooral antisemitisme betekent.

De opkomst van het fascisme kwam al snel na het einde van de Eerste Wereldoorlog, in 1918. Zo was in Nederland in 1923 het Verbond voor Actualisten al actief met een op fascistische leest geschoeid partijprogramma. Het verbond werd door 4 mensen opgericht en het Italiaans fascisme was het voorbeeld voor deze organisatie.
De verkiezingen voor de Tweede Kamer in 1925 verliepen teleurstellend voor deze organisatie en dit verbond splitste in twee groepen, de Nationale Unie en het ultrafascistische “De Bezem”.
Die laatste organisatie werd opgericht in 1928 door Alfred Haighton en Hugo Sinclair de Rochemont. Ze bracht een gelijknamig tijdschrift uit en werd een organisatie van belang in Nederland doordat de miljonair Alfred Haighton de organisatie financieel in het zadel bracht en hield. Dat hield hij vol tot 1932 en hij had in die jaren zeker dfl. 500.000 (waarde in 2005 € 3,8 miljoen) aan De Bezem besteed.

Ruzie
In 1932 brak er, zoals vaak in dit soort politieke organisaties, ruzie in deze partij uit. Deze ruzie had te maken met een verschil van inzicht tussen een groep leden en de leiding. Dat de pers vraagtekens begon te stellen bij de fascisten is te lezen uit het verslag over deze ruzie: ‘Meer bezonken elementen schijnen niets te willen weten van de vechtjasserij van den “duce” Baars en zijn trawanten. Althans deze heetgebakerde leider is met een aantal andere propagandisten plus een paar honderd gewone leden uit de fascistische organisatie gezet.‘ Met de aanduiding ‘duce’ verwees de journalist naar de bijnaam van de Italiaanse dictator Mussolini. De Baars die de leider was, was Jan A Baars

Bezem – 2
Haighton richtte De Bezem in datzelfde jaar opnieuw op en fuseerde met de Nationaalsocialistische Nederlandse Arbeiders Partij (NSDAP) en ook werd Haighton in dat jaar een openlijke antisemiet.

Joodse leden
Nu is het niet voor te stellen dat Joodse Nederlanders lid zouden zijn van een fascistische organisatie. Maar… velen voelden zich eerder Nederlander dan Joods en de roep om een sterke leider, tegen het liberalisme en communisme werd net zo goed door Joodse Nederlanders als door niet-Joodse Nederlanders gehoord, zolang de antisemitische houding niet aan de oppervlakte kwam.

Dus ook Joodse mensen werden lid van fascistische organisaties. Dat er vóór de tijd dat Hitler in 1933 in Duitsland de leider werd en het antisemitisme daar een plek kreeg binnen de politiek ook in Nederland binnen de politiek al antisemitisme was bewijst bijgaande brief. Het antisemitisme werd nog niet uitgedragen, maar was er wel.
De schrijver van de brief, Leon Hamburger, werd op 14 februari 1912 geboren en was ten tijde van het schrijven van de brief 20 jaar oud. Hij was voor de nieuwe orde die beloofd werd door de fascisten. Hij groeide op in een middenstandsgezin, vader bezat een een metaalwarenbedrijf in het centrum van Utrecht.
Leon wilde volwaardig lid worden van De Bezem, of van een andere fascistenorganisatie. Hij zegt overtuigd fascist te zijn, maar is al eerder afgewezen als lid, hoewel “De Bezem” op dat moment officieel geen antisemitisme aanhangt.
Het commentaar van de heer Zuidam, die gemeenteraadslid in Utrecht is geweest, op het kantoor van De Bezem laat niets te wensen over: “Hier spreekt de vuile, laffe, arrogante Jood” is er op de brief gekrabbeld.
Of de schrijver van de brief lid is geworden van De Bezem is niet bekend.

Wel weten we dat Leon op 29 juni 1941 trouwde met Nelly Seckbach in de Synagoge Springweg te Utrecht en daarna op de Aleidisstraat 67a te Rotterdam ging wonen. Nelly zocht in 1946 nog naar haar man en dan is in haar oproep te lezen dat Leon midden juli van Kamp Amersfoort via Westerbork naar Auschwitz-Birkenau werd gedeporteerd.
Nu weten we dat 10 jaar nadat hij de brief schreef, op 16 juli 1942, hij in Auschwitz werd vermoord. Zijn vader en moeder werden op 31 aug 1942 in Auschwitz vermoord. Zijn vrouw overleefde de oorlog.

Alfred Haighton
Alfred Haighton (Rotterdam, 26 okt 1896 – Beekbergen, 13 apr 1943) was de zoon van de Nederlandse miljonair Johannes Gerard Haighton en Louise Mathilde de Haas. De familie van vaders kant kwam oorspronkelijk uit Schotland en was in Nederlands-Indië terecht gekomen. Vader Johannes had zijn fortuin vergaard met het bedrijf Lotisico, een kansspelverzekering. Voor de oorlog was Alfred een van de stuwende krachten bij de fascisten in Nederland, gedurende de oorlog was hij meer op de achtergrond en hield zich bezig met kleinere fascistische partijen. Alfred Haighton overleed plotseling in 1943 aan angina pectoris.

Joannes Antonius Baars

Jan Baars (Amsterdam, 30 juni 1903 – Andijk, 22 april 1989) was een fascistisch politicus en tijdens de oorlog een verzetsstrijder. Hij speelde een vooraanstaande rol in het verzet. Na de oorlog werkte hij bij het Bureau Opsporing Oorlogsmisdrijven.

bron:
wikipedia, lemma Afred Haighton en Jan Baars
oprichting De Bezem: Tilburgse Courant, Nieuwe Fascisten Vereeniging, 31 december 1928
Limburger Koerier, provinciaal dagblad, Ruzie bij de fascisten, Eenige honderden eruit gebezemd, 27 juli 1932
De Tijd, godsdienstig-staatkundig dagblad, Vijf procent!, 13 maart 1934
brief Leon Hanburger, 25 juli 1932 aan D C Zuidam
Het Joodsche Weekblad, uitgave van den Joodschen Raad voor Amsterdam, choepa Leon Hamburger/Nelly Seckbach
Nieuw Israelietisch Weekblad, 29 nov 1946, oproep Nelly Hamburger – Seckbach

Laatst bijgewerkt:
20 sep 2015