lloydhotel

khlvlagenglishlandverhuizers 1921 – 1938

Het Lloydhotel is gevestigd aan de Oostelijke Handelskade en de plannen om deze kade te bouwen ontstonden aan het einde van de 19e eeuw. De kade was vanwege een aantal redenen noodzakelijk:
Schepen konden Amsterdam beter bereiken door het in 1876 aangelegde Noordzeekanaal, maar het Centraal Station en de sporen maakten het aanmeren van die schepen bij de stad moeilijk. De sporen vormden een obstakel en er ontstonden plannen voor een nieuw havengebied ten noorden van het spoor. De Oostelijke Handelskade was een 2000 meter lange kade met voldoende ruimte om aan te meren en ruimte voor loodsen, kantoren, kranen en sporen. De sporen konden uitstekend worden aangesloten op de sporen die al werden aangelegd voor het in 1889 geopende Centraal Station.
Toen de nieuwe kade er was zorgde dit voor een opleving van de haven. Deze kade bleek al snel te kort en er werd in 1886 besloten om de capaciteit te vergroten door 2 eilanden aan te leggen, het Java- en het KNSM-eiland. Hierdoor ontstond nog meer ruimte voor de schepen.
In 1915 kwam 2 ha grond aan de Oostelijke Handelskade in bezit van de Koninklijke Hollandse Lloyd (KHL), de opvolger van de Zuid Amerika Lijn. Op deze grond werden loodsen, een kantoor, een koffiehuis, woningen voor het (kade)personeel en een ruim hotel met goede voorzieningen voor de tussendekspassagiers gepland, waarvan de KHL er wel 6000 per jaar verwachtte. Een filmpje over het Lloyd in die tijd is hier te vinden.
Als eerste werden langs de Oostelijke Handelskade de loodsen Brazilië en Argentinië gebouwd.
Architect Evert Breman ontwierp het hotel. Het doel van het hotel, landverhuizershotel, was duidelijk en Breman ontwierp een gebouw dat daar goed aan voldeed. De Amsterdamse School is al herkenbaar in het ontwerp van dit gebouw.Het hotel moest dagelijks honderden mensen kunnen ontvangen, desinfecteren en voeden. Mannen, vrouwen en kinderen moesten er kunnen slapen en er moest koosjer eten bereid kunnen worden.Er werden hoge ruimten en grote zalen gebouwd, er kwamen slaapzalen met stapelbedden, ontsmettingsovens, rijen douches, grote keukens en een enorme eetzaal. Naast het hotel kwam het ontsmettingsgebouw.
De emigratie naar Zuid Amerika kwam in deze periode op gang. Veel land moest daar ontgonnen worden en Oost Europese boeren en Joden werden door de economische crisis en het antisemitisme in Oost Europa gelokt naar een nieuwe toekomst in de nieuwe wereld. Al sinds de opening op 1 juni 1921 stond het hotel bekend als het beste landverhuizershotel in Europa.
De landverhuizers kwamen bij het hotel en gingen dan eerst naar het Ontsmettingsgebouw.
Iedereen werd daar gecontroleerd op hoofdluis en gewassen met zachte ontsmettende zeep. De kleding ging naar de ontsmettingsovens, alle landverhuizers kregen badmantels en gummi schoenen.
In de eetzaal van 150 m2 kon men eten. Families en gezinnen konden slapen in familiekamers op de 1e en 2e verdieping, alleenstaande vrouwen hadden een slaapzaal en voor alleenstaande mannen waren er 2 slaapzalen.
Op de begane grond was een speciale ruimte voor Joodse landverhuizers, waarschijnlijk bezat het hotel ook een Mikwe (Joods ritueel bad).
Achtergrondinformatie over de landverhuizers en de pogroms via deze link.

Bij de Joodse landverhuizers was Argentinië zeer populair. Er heerste daar een zekere godsdienstvrijheid en na Palestina en Noord-Amerika was dit land de populairste bestemming. Bovendien begon de Verenigde Staten de immigratie af te remmen door met immigratiequota te werken. Juist Argentinië werd hierdoor belangrijker.

landverhuizersOm te zorgen dat er via Amsterdam geëmigreerd werd, had de KHL een omvangrijk netwerk opgezet van reisagenten waarbij men de reis kon boeken. In Amsterdam aangekomen verbleven de landverhuizers twee tot vijf dagen in het Lloyd Hotel.

Wanneer de boten klaar lagen en door de GGD waren ontsmet kon men via smalle loopplanken aan boord.

De KHL bezat zelf de schepen, 8 stuks: Hollandia (1909), Zeelandia (1910), Gelria (1913), Tubantia, Limburgia, Brabantia, Orania (1922) en de Flandria (1922).
Op elk van deze schepen was gemiddeld plaats voor 1400 mensen, waarvan 250 in de eerste klasse, 230 in de tweede klasse, 130 in de derde klasse en 850 op het tussendek in hutten en zalen. De overtocht mét verblijf in het Lloyd Hotel kostte in die tijd 120 gulden (€ 54,–).

Hollandia1909
ss Hollandia 1909

De reis van Amsterdam naar Buenos Aires duurde ca. drie weken. Dit is lang wanneer men met honderden opeengepakt zit in kleine ruimten met weinig frisse lucht. Ondanks dat er niet veel investeringen gedaan werden in dit vervoer bleef de winst laag en leidde de KHlloydboekL al snel verlies. In 1935 bleek het faillissement onafwendbaar.
Tussen de afvaarten was het Lloyd Hotel in de eerste helft van de dertiger jaren al regelmatig gesloten. In 1936 ging het hotel definitief dicht voor landverhuizers. De schulden werden vereffend en het hotel kwam in handen van de gemeente Amsterdam. Die verhuurde het hotel aan de Maatschappij tot Voortzetting van de KHL.

Na 1938 verhuurde de gemeente het Lloyd Hotel aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken, het begin van een nieuw stuk van de geschiedenis van het Lloyd hotel.

 
 

vluchtelingen 1938 – 1940

vluchtelingenKristallnacht
Het creëren van een voedingsbodem voor fel antisemitisme was in 5 jaar in Hitler Duitsland voltooid. Sinds de verkiezing van Hitler en zijn NSDAP in 1933 was eraan gewerkt, in de nacht van 9 op 10 november 1938 werd de Kristalnacht geïnitieerd door de overheid en werden 7500 Joodse winkels vernield, 267 synagogen geplunderd, 25 Joden vermoord en tienduizenden Joden in kampen opgesloten.Deze massale uitbarsting van haat zorgde ervoor dat een een grote stroom vluchtelingen op gang kwam naar verschillende Europese landen en zeker ook naar Nederland, dat in de 1e Wereldoorlog neutraal was, goede havens had en goede verbindingen met de rest van de wereld. Daardoor werd Nederland gezien als een veilige vluchtplaats. Minister-president Colijn besloot om slechts 2000 Joodse vluchtelingen na de Kristalnacht toe te laten. Voor deze mensen werden opvangkampen ingericht, waaronder kamp Westerbork en in Amsterdam werd het voormalige landverhuizershotel van de Koninklijke Hollandse Lloyd beschikbaar gesteld. In totaal waren er 25 vluchtelingenkampen in Nederland.
lloydoudDe deuren van het Lloyd gingen in februari 1939 weer open. In het Lloyd konden ongeveer 300 vluchtelingen gehuisvest worden. De organisatie werd zo goedkoop mogelijk gedaan, de vluchtelingen moesten de organisatie zelf draaiend houden. Daarbij toonde de overheid zich verre van gastvrij. Trudi van Reemst-de Vries, lid van de antifascistische organisatie De Vrije Groepen bezocht de vluchtelingen in het Lloyd Hotel en zei: “Ik was geschokt. Met gastvrijheid had dat weinig te maken. De mensen waren opgesloten. De kamertjes waren afgescheiden met dekens. Er was geen enkele privacy. De mensen zagen er verdrietig en sjofeltjes uit. Voor vertrek uit Duitsland waren ze beroofd van hun laatste centen en nu van hun vrijheid“.
 
In Nederland was het vluchtelingenbeleid gericht op ontmoediging. Tussen 1933 tot de Kristalnacht in 1938 waren er al ca. 24.000 Joden naar Nederland gekomen (waaronder het gezin van Otto Frank, met Anne Frank).
De wetgeving over het toelaten van vluchtelingen dateerde van 1848. Opvang in een kamp zorgde ervoor dat de vluchtelingen niet teveel integreerden in de samenleving.
Integreren kon ervoor zorgen dat men niet verder emigreerde. In het Lloyd Hotel was het een komen en gaan. De een bleef kort, 10 dagen, de ander langer.
Eén groep van de legale vluchtelingen die in het Lloyd Hotel zijn opgevangen is bekend geworden. Dit waren de mensen die met de St. Louis vanuit Hamburg waren gevlucht en uiteindelijk terugkwamen in Europa na geweigerd te zijn in Cuba en de Verenigde Staten. Het verhaal van een van hen, Hannelore Grünberg-Klein, vindt men hier. Zij was de moeder van de schrijver Arnon Grunberg.
 

Dagelijks leven
Hoewel het Lloyd Hotel geen gevangenis was waren de vluchtelingen zeker niet vrij om te gaan of te staan waar ze wilden. De commandant moest altijd toestemming geven om op familiebezoek te gaan, om papieren te regelen en dergelijke. De kinderen kregen dagelijkse vergunningen om naar school te kunnen en zij gingen naar school in de Dufaystraat in Amsterdam-Zuid.

De vluchtelingen in het Lloyd konden geen kant op en slechts heel soms lukte het iemand om weg te komen. Zo is in 1939 de “Dora”, vol met Joodse vluchtelingen illegaal naar Palestina vertrokken. Dat was voordat de mensen van de St. Louis in het Lloyd aankwamen.

April 1939
Commandant Van Outeren kreeg toen het bericht dat het Lloyd Hotel ontruimd moest worden voor een eventuele mobilisatie. Op 23 augustus werd besloten dat iedereen het hotel moest verlaten en vanaf dat moment vertrokken de vluchtelingen geleidelijk het hotel, meestal met de bestemming Westerbork. Kamp Westerbork was gebouwd om vluchtelingen op te vangen.
In juli 1940 vertrok de laatste familie het Lloyd op weg naar Westerbork. Dat was Hannelore Klein en haar familie. Op 23 juli 1940 stond het Lloyd Hotel leeg, wachtend op de volgende bestemming…

februaristaking

Op 22 en 23 februari 1941 vonden in de Jodenbuurt in Amsterdam, rondom en op het Waterlooplein, de eerste razzia’s plaats. Tijdens een razzia worden de Joden van straat geplukt en uit hun huizen gesleept om weggevoerd te worden, doorgaans naar een concentratiekamp. Dat gebeurde toen ook. Jongens en mannen werden van hun fiets geslagen of van de trap geschopt, kleine kinderen uit de armen van hun vaders gerukt e.d.

Willem Kraan en Piet Nak, die dit zagen, vonden dat dit niet kon en dat er iets tegen gedaan moest worden. Op 24 februari was er een illegale bijeenkomst op de Noordermarkt en daar werd opgeroepen om te staken.
De staking begon op 25 februari bij de gemeentelijke diensten in Amsterdam, zoals de tram en bij scheepswerven en bedrijven. Van de gemeenteambtenaren staakten 44%.
De bezetter was zeer verrast door deze actie. Nergens in Europa was de bevolking opgekomen voor de Joodse landgenoten. Men sloeg al snel deze staking hard neer. De bezetter postte zwaarbewapend op elke straathoek en er werd met scherp geschoten op de stakers. Stakers werden ook gearresteerd.

De arrestaties gingen hardhandig. Veel stakers werden op hun werk gearresteerd en in geblindeerde wagens afgevoerd. De Duitsers hadden het Lloyd Hotel inderhaast ingericht als gevangenis. Dit gebouw werd gekozen omdat het geïsoleerd lag, grote groepen kon herbergen en er een grote keuken was.

1941 – 1945
Het Lloyd Hotel bleef ook na de februaristakers in gebruik als gevangenis. Dit omdat er een tekort aan gevangenissen was in Amsterdam. Er waren in deze periode geen cellen maar in iedere zaal werd een grote kooi geïnstalleerd. In het souterrain waren er wel cellen, strafcellen. Verder werden er tralies aangebracht voor de ramen. In totaal kon het Lloyd Hotel 320 gevangen huisvesten, voornamelijk kortgestraften en preventief gedetineerden. In september 1941 arriveerden de eerste.

Binnen het Lloyd was het geen prettige tijd voor de gevangenen. Ze moesten door het hotel rennen, eindeloos trap op en trap af tot ze bekaf waren. De Joodse gevangen moesten doorgaan als de niet-Joodse mochten rusten. Ze moesten “Hüpfen”, als een kikker sprongetjes maken. De verhoren waren eveneens keihard. Piet Nak, een van de eersten die verhoord werd, kwam terug met dikke lippen en gezwollen ogen. De gevangenen moesten zichzelf vernederen. De verhoren duurden een week. Daarna vermindert het martelen en wordt er alleen nog gemarcheerd. Uiteindelijk worden op 17 maart de meeste gevangenen vrijgelaten op 4 na, die naar het Huis van Bewaring op de Weteringschans gingen en later naar de Strafgevangenis in Scheveningen.
De ervaringen van Piet Nak staan hier:

NAKPiet Nak (1906 – 1996), communist en werkzaam bij de gemeentelijke reinigingsdienst, leidde de bijeenkomst op de Noordermarkt in Amsterdam op maandagavond 24 februari 1941 waar tot staking werd besloten. In zijn getuigenis aan het RIOD vertelt hij dat hij een van de mensen is geweest die in het Lloyd Hotel door de SS zijn verhoord. Niet omdat ze wisten dat hij aangezet had tot de staking maar omdat hij iemand vermoord zou hebben.

Ze hebben me daar met ploertendoders, met koppelriemen geslagen dat werkelijk het bloed uit mijn neus, mijn oren en overal uitkwam. Ik was bont en blauw geslagen aan het eind. En dan moest ik boven op een tafel gaan staan en in de rondte draaien en maar schreeuwen: “Ik ben een moordenaar, ik ben een moordenaar.” Die mensen die gearresteerd waren van Sociale Zaken moesten erom heen lopen. Die liepen dan de ene kant op, die moesten schreeuwen “Wij mogen niet meer staken, wij mogen niet meer staken!” De Jodenmensen (daar was dr. De Miranda bij en mijnheer Cardozo, een diamanthandelaar, en vele anderen) die moesten weer de andere kant op lopen en weer schreeuwen: “Wij Joden zijn de grootste verraders!” Daar weer omheen liepen de andere kant op weer mensen en die moesten schreeuwen: “Wij mogen geen vlugschriften meer verspreiden!” Daaromheen liepen weer mensen die waren communisten en die moesten schreeuwen: “Wij zijn communisten, wij zijn communisten!”
Het is verschrikkelijk geweest. Ik heb daar mensen gezien die moesten liggen op hun handen, die kregen een trap op hun achterhoofd, met hun neus moesten ze maar steeds naar de grond doorbuigen, het bloed liep die mensen uit de neus, er lag een plas bloed voor ze, bij zes man, ze hebben alle zes die plas bloed met de tong op moeten likken.

lloydhoteleetzaalSinds een paar jaar is het Lloyd Hotel weer open als hotel. Na de oorlog is het Lloyd Hotel een jeugdgevangenis geweest en daarna hebben kunstenaars er hun ateliers gehad. Uiteindelijk heeft de gemeente Amsterdam een prijsvraag uitgeschreven, die gewonnen werd door 4 initiatiefnemers waarna dit gebouw rigoureus verbouwd werd. Het gebouw is letterlijk doorgebroken om de geschiedenis te doorbreken. Het huisvest nu een hotel met kamers van 1 tot 5 sterren en een Culturele Ambassade. Na decennia moeizame geschiedenis huisvest dit gebouw een succesvol en uniek bedrijf. Meer informatie op de website van het Lloyd Hotel.

bron:
Lubbers, Annette, Lloydhotel; Uitgeverij Bas Lubberhuizen, (Amsterdam 2004).
met dank aan Annette Lubbers.
 
Illustraties:

ontsmettingsgebouw © joodsamsterdam.nl

Laatst bijgewerkt:
13 september 2016