Nieuwe Kerkstraat

De Nieuwe Kerkstraat ontstond rond 1700 toen Amsterdam ten oosten van de Amstel ging uitbreiden. De Nieuwe Herengracht, Nieuwe Keizersgracht en Nieuwe Prinsengracht werden aangelegd, en gelijktijdig ontstond de Nieuwe Kerkstraat.
De Nieuwe Kerkstraat kan verdeeld worden in twee stukken. Het deel tussen Amstel en Weesperstraat was zeer arm en het armste deel van deze straat. Het werd vooral bewoond door Asjkenazische Joden (waaronder Oost-Europese). Het deel tussen de Weesperstraat en de Roetersstraat was het deel waar de bewoners het wat beter hadden. In dit deel woonden Joden van Oost-Europese afkomst (met name in de Manegestraat), gevlucht voor de pogroms en Sefardische Joden. In dit deel van de Nieuwe Kerkstraat werd nog lang Jiddisj gesproken. De Nieuwe Kerkstraat stond lang bekend om het volkse karakter, met gezellige zomeravonden, burenruzies en één keer per jaar een tochtje over de Amstel met een boot.

kerkstraarnw1014Nieuwe Kerkstraat 10 – N. Englander
N Englander won in juli 1931 de door het Nieuw Israëlietisch Weekblad georganiseerde wedstrijd waarbij 10 synagoges in Nederland herkend moesten worden. De hoofdprijs was een horloge.

Nieuwe Kerkstraat 10-14 – synagoge
Vanaf 1841 hield de Vereniging Neir Mitswoh Wetouro Our (het gebod is gelijk een licht, de leer gelijk een vuur) diensten op de Nieuwe Kerkstraat 26, op 28 oktober 1913 werd op 10 – 14 een nieuwe sjoel betrokken. Hier konden 192 mannen en 26 vrouwen de dienst meemaken. Dit was de eerste synagoge dit door architect Elte ontworpen is. Op nummer 26 zat tot voor kort een garage.

kerkstraatnw16Nieuwe Kerkstraat 16 – armenhuis
Hier was het Fernandes Nuneshuis. Dit was een hofje voor arme Portugees-Joodse vrouwen. De gevelsteen is gerestaureerd en er staat een tekst op in het Hebreeuws en het Nederlands. Deze tekst betekent dat het belangrijk is om aan liefdadigheid te doen (Tsedeka). De tekst is: “Ende de Heere was met Joseph, soodat hij een voorspoedich man was”.
Joseph Fernandes Nunes had in zijn testament bepaald dat zijn geld voor dit huis bedoeld was. Het Fernandes Nuneshuis werd in de oorlog geplunderd. De bewoners werden in januari 1943 weggevoerd en zijn daarna vermoord.

nwkerkstr26Nieuwe Kerkstraat 26 – synagoge
Hier zit nu een garage, maar vroeger was dit de synagoge van de Vereniging Neir Mitswoh Wetouro Our. Deze sjoel werd in 1841 ingewijd en verhuisde in 1913 naar nummers 10-14. In de zomer van 2015 is men bezig met de verbouw en renovatie van dit pand.

Nieuwe Kerkstraat 34 – S. Sarphati
S. Sarphati was in 1880 depothouder van broodfabriek A. de Haan ORT.

Nieuwe Kerkstraat 61 – 1 huis
Van één huis, Nieuwe Kerkstraat 61, is geïnventariseerd wie er woonde en wat er met hen gebeurde in de 2e wereldoorlog.

Nieuwe Kerkstraat 73 – slager Querido
Aan het begin van de vorige eeuw was op dit adres slagerij ORT Querido gevestigd.

Nieuwe Kerkstraat – vleeshal
In 1883 werd op dit deel van de Nieuwe Kerkstraat de vleeshal van de Portugees-Israëlitische Gemeente gebouwd. In 19590 werd het gebouw gesloopt om het parkeerterrein van het toen toekomstige gebouw Metropool aan de Weesperstraat mogelijk te maken.

kerkstraatnw108110Nieuwe Kerkstraat 100 – D A Montanjes
In 1894 was hier de koek- en banketbakkerij ORT van D A Montanjes gevestigd.

Nieuwe Kerkstraat 108-110 – school
Op dit adres was de Fröbelschool van Salomon Israël Norden gevestigd. Een Fröbelschool verzorgde voorbereidend onderwijs, we zouden dat het best met een kleuterschool kunnen vergelijken. Norden stond goed bekend in de Amsterdams-Joodse wereld rond 1900. Hij werd door Philip Veffer in het NIW van 16 sep 1898 bedankt voor zijn werk voor zijn kind en Veffer beveelt de school van Norden sterk aan. Wanneer de nummering in de Nieuwe Kerkstraat niet is aangepast bestaan de panden nog steeds.

Nieuwe Kerkstraat 111 – J Judels
J Judels was in 1900 op dit adres gevestigd en hij was boekbinder.

metaarhuisnwkerkstrNieuwe Kerkstraat 127 – metaheirhuis
kerkstrnwmetaheirDit is het voormalige metaarhuis (metaheirhuis). Een metaarhuis is een reinigingshuis voor overledenen en hier betrof het de overleden patiënten van het Nederlands Israëlitisch Ziekenhuis aan de Nieuwe Keizersgracht. Het metaheirhuis is een ontwerp van architect Elte en werd gebouwd in 1926/1927 waarbij gebruik is gemaakt van de bouwmuren van het vroegere woonhuis. Na de oorlog werd het pand enige tijd gebruikt als fabriek en in 1964 werd het gebouw verbouwd door architect Abraham Oznowicz. De entree is toen sterk veranderd, het beeldhouwwerk (hand met bijl die een boom kapt) ging, samen met de Hebreeuwse tekst, verloren.
Voor de oorlog werd wel gezegd, wanneer het slecht met je afgelopen was: op de Nieuwe Keizersgracht erin, op de Nieuwe Kerkstraat eruit. Dat verwees naar het naar binnen in het ziekenhuis, eruit als dode.

Verhaal
Een verhaal van een bewoner van de Nieuwe Kerkstraat van voor de oorlog staat hier.

Nieuwe Kerkstraat 131-139 – bejaarden

Hier was het Nederlands Israëlitisch Oude Mannen- en Vrouwenhuis gevestigd, opgericht in 1833.
 
Nieuwe Kerkstraat 135 – Abraham Gosselaar
Dit adres was het sterfhuis van Abraham Gosselaar in 1883.

ockeloen
Nieuwe Kerkstraat 141
 
Nieuwe Kerkstraat 141 – school

Hier was de Portugees Israëlitische Godsdienstschool gevestigd. 150 kinderen die openbaar onderwijs volgden kregen hier aanvullend Joods onderwijs. Voor de oorlog was het al geen school meer, maar in de oorlog bepaalde de bezetter dat dit weer een school voor Joodse kinderen was. Van oktober 1941 tot september 1943 werd er weer les gegeven. In die tijd werden er muurschilderingen gemaakt die er nog zijn. Nu zit hier loodgietersbedrijf C.J. Ockeloen.

Nieuwe Kerkstraat 147 – synagoge
Tot de oorlog zat hier de zogenoemde Matrozensjoel. Deze synagoge werd tot 1943 gebruikt. De sjoel was van de vereniging Rino oeTefillo en deze vereniging had vanaf 1888 een sjoel op Waterlooplein 10. Deze sjoel werd in 1896 ingeruild voor deze, kleinere, sjoel in de Nieuwe Kerkstraat.
 
kerkstraatnwrussen
synagoge

Nieuwe Kerkstraat 149 – synagoge
Sinds 1880 kwamen er grote groepen Oost-Europese Joden naar Amsterdam, die op doorreis waren naar Amerika. Ze vluchtten toen vanwege pogroms in Oost-Europa. Een deel van hen bleef hier en zij namen in 1889 deze sjoel in gebruik. De sjoel wordt dan ook de Russensjoel genoemd. Er is een ritueel bad (mikwe) in de binnentuin en deze sjoel wordt nog steeds gebruikt. Na de oorlog werd deze sjoel jarenlang niet gebruikt en stond leeg, maar sinds 1987 heeft de sjoel weer diensten en is zeer actief.

Grietje Polak – Lewijt en kinderen op de veranda Nieuwe Kerkstraat 153

 

 

 

 

Nieuwe Kerkstraat 153hs – fam Polak-Lewijt.
Fia Polak schreef het boek “Oorlogsverslag van een zestienjarig Joods meisje”. Ze vertelt over haar grootouders, die in een krot wonen op de Nieuwe Kerkstraat. Dit huis is op nummer 153.

Mijn vader kwam uit de oude Jodenbuurt van Amsterdam. Hij woonde daar met zijn ouders en zijn vele broertjes en zusjes in een klein krot in de Nieuwe Kerkstraat vlak naast een daar nu nog bestaande synagoge. In het souterrain was een koosjere kippenslachterij gevestigd. Je rook er altijd de weeë geur van geslachte kippen. Het huis, zo klein als het was, had twee buitentrappen. Een vóór het huis om naar de voordeur te kunnen klimmen en een achter het huis om naar het petieterige tuintje af te kunnen dalen.”

De grootouders van Fia waren Raphaël Polak (Amsterdam, 23 nov 1865 – Sobibor, 30 april 1943) en Judic Isaac Polak – Lewijt (ze werd Grietje genoemd), (Rhenen, 25 juni 1873 – Sobibor, 30 april 1943).
Grietje was een zeer orthodoxe vrouw en hield zich strikt aan de spijswetten. Ze werkte eerst als keukenmeisje bij de familie Goudsmit, een van de oprichters van de Bijenkorf, en trouwde met Raphaël Polak, een Joodse oud-koloniaal met de bijnaam Folie Generaal. Raphaël bemoeide zich weinig met zijn gezin en zat meer in de cafés. In de herinneringen van Fia Polak was het bij haar grootmoeder altijd warm en gezellig en was zij de spil van het gezin.Het was een groot gezin en de vader van Fia, Isaäc, sportte bij BATO en leidde daar jeugdkampen. Isaäc werd in Amsterdam geboren op 30 januari 1900 en in Gleiwitz vermoord op 15 oktober 1944. Hij trouwde met Catharina Lisser. Ze hadden twee kinderen, Margaretha (Amsterdam, 27 mei 1927 – Bussum, 7 feb 1946) en Sophia (Amsterdam, 11 mei 1929). Catharina en Fia overleefden de oorlog.

bron:
metaheirhuis: nai.nl
iamsterdam.com
Nieuw Israëlietisch Weekblad, 19 mei 1916, advertentie halslagersvereniging
ibidem, 10 juli 1931, synagoge-prijsvraag
ibidem, 17 sep 1880, S Sarphati
ibidem, 16 maart 1894, Montanjes, nummer 100
ibidem, 28 dec 1900, J Judels, nummer 111
www.theobakker.net/pdf/weeperstraat.pdf, lemma vleeshal (geraadpleegd 10 oktober 2015)
stadsarchief Amsterdam, gezinskaart Raphaël Polak
Polak, Fia, Oorlogsdagboek van een zestienjarig Joods meisje (Amsterdam 1995)

Illustraties:
behalve de oude van 127 © joodsamsterdam.nl

foto Nieuwe Kerkstraat 26 en 108 © joodsamsterdam.nl (30 aug 2015)
Foto familie Polak – Lewijt met dank aan Jan den Haan, © Jan den Haan

Laatste aanpassing:
2 februari 2017