Plantage Kerklaan

indexplkerklnDe Plantage Kerklaan heette oorspronkelijk Kerklaan. De straat was een deel van de Kerkstraat en de Kerkstraat werd in 1665 aangelegd als straat waar tijdens de 2e uitleg (de toenmalige stadsuitbreiding) vier kerken zouden komen. De naam van de lange Kerkstraat werd aan de oostzijde van de Amstel gewijzigd in Nieuwe Kerkstraat, Plantage Kerklaan en Korte Kerkstraat (laatste in 1943 omgedoopt in Tussen Kadijken).
De Plantage Kerklaan lag middenin een wijk waar traditioneel veel Joodse Amsterdammers woonden. Daarnaast ligt dierentuin Artis aan deze laan, werden verzetsstrijders Bart en Lydia Riezouw op Plantage Kerklaan 9 geboren, op nummer 17 componist Leo Smit en David Wijnkoop.

Plantage Kerklaan 5 – boekhandel E Mozes Azn
Deze boekhandel was hier voor de oorlog gevestigd en verkocht onder andere leerboekjes Hebreeuws. Naast de boekhandel was Eliazer Mozes (Amsterdam, 21 december 1897) beambte van de hoofdsynagoge. Eliazer was gehuwd met Vrouwtje Vorst (Amsterdam, 13 februari 1900) en ze hadden zeven kinderen; Ribca Josefa (Amsterdam, 22 januari 1927), Aharon Mozes (Amsterdam, 30 oktober 1929), Mirjam Martha (Amsterdam, 27 mei 1931), Benjamin Wolf (Amsterdam, 22 maart 1933), Nochama Penina (Amsterdam, 28 april 1934), Penina Channa (Amsterdam, 12 november 1936) en Geoela Sjoelammiet (Amsterdam, 30 juni 1942). Het hele gezin werd op 11 juni 1943 in Sobibor vermoord.

Plantage Kerklaan 9 – Goulooze
In de 2e Wereldoorlog werd hier het illegale tijdschrift “de Vrije Katheder”gemaakt. De communistische verzetsman Daan Goulooze zat hier ondergedoken. Verder lag achter dit huis de binnenplaats van de Hollandse Schouwburg. Het huis werd bewoond door de familie Riezouw, die zeer actief in het verzet was, en dochter Lydia zag in september 1942 haar Joodse vriendinnetje Greetje Velleman op de binnenplaats. Lydia maakte daar een serie foto’s van, Greetje Velleman werd op 17 september 1942 in Auschwitz vermoord.
 
Plantage Kerklaan 9 – S N Dusseldorp
In 1941 woonde op dit adres S N Dusseldorp. Hij was penningmeester van de vereniging REOR.
 
Plantage Kerklaan 9boven – fam Auerbach
Voor het verhaal over familie Auerbach volg deze link.
smitleo
 
Plantage Kerklaan 17 – Smit

Geboortehuis van de componist Leo Smit (1900 – 1943, Sobibor)

nerdensimonPlantage Kerklaan 23 – Nerden
Het echtpaar Mordechai Simon Nerden had op het bovenhuis van nummer 23 een pension/rusthuis. Zoon Simon (Amsterdam, 19 april 1923) werd in Auschwitz vermoord op 21 juli 1942. Onderstaande de advertentie voor de Bar Mitswah van Simon.
Moeder Klaartje had uit haar eerste huwelijk een dochter Roosje Rachel Pinto (Amsterdam, 31 jan 1919 – Sobibor, 9 april 1943.

Plantage Kerklaan 24-3 – De Wilde
Over dit adres kwam een vraag van een lezer van de website. Wie hebben er gewoond?
Het is een adres waar, zoals in de gehele buurt, veel Joodse bewoners hebben gewoond. Tot 15 januari 1923 woonde hier het gezin van Abraham de Wilde. Abraham (Amsterdam, 12 oktober 1883 – Birkenau, 30 september 1942) was diamantwerker. Zijn vrouw was Branca Bierman (Amsterdam, 20 januari 1879 – Sobibor, 9 april 1943) en hun zoon Leo (Amsterdam, 30 maart 1917 – Auschwitz, 30 september 1942).

De broer van Branca was Isaac Bierman (Amsterdam, 27 mei 1891 – Auschwitz, 9 nov 1942) heeft verschillende keren bij dit gezin ingewoond, in het begin van 1923 en het einde van 1924. Isaac was vertaler van beroep.

Een ander familielid, Jozef Izaak van Gelder (Beilen, 10 maart 1904) woonde in op dit adres 1938 in.
Het gezin De Wilde en het gezin Van Gelder waren in de oorlog beide op de Uithoornstraat 43hs ingeschreven.
Het gezin Van Gelder bestond verder uit Lea de Wilde (Amsterdam, 8 september 1906), Marij van Gelder (Amsterdam, 4 februari 1941) en Betty van Gelder (Amsterdam, 7 augustus 1942). Het gehele gezin Van Gelder werd in Sobibor vermoord op 26 maart 1943.
Op 1 juli 1940 kwam hier de niet-Joodse Johan van Rossum (1893) met zijn vrouw wonen. Zij woonden er tot 1949.

Plantage Kerklaan 25a – Huize Frank
Op nummer 25a was het kledingdepot gevestigd van de Joodse Raad. Op deze plaats werden baby’s uit de crèche verstopt. Er werd dan een baby vanuit de creche in een rugzak meegenomen en op dit adres afgegeven. De baby kon dan gered worden.

Plantage Kerklaan 36 – Bevolkingsregister
Vanaf augustus 1941 tot 1968 was hier het Bevolkingsregister gevestigd, in dit oorspronkelijke ledenlokaal van Artis. De identificatieplicht was in 1940 al ingevoerd. Dit werd gedaan met Persoonsbewijzen. Iedereen boven de 14 moest dit altijd bij zich hebben, op het persoonsbewijs stond een pasfoto en 2 vingerafdrukken. De persoonsbewijzen waren gekoppeld aan een kaart in het Bevolkingsregister. Daarop stond de naam, adres, godsdienst en bij Joden stond op die kaart een J vermeld. Dat stond ook groot gestempeld op het persoonsbewijs. Bovendien was de Stamkaart van de voedseldistributie gekoppeld aan het persoonsbewijs.
Deze waterdichte administratie zorgde voor een “succesvolle” vervolging van de Joden. Het was dus ook zaak om, wanneer men mensen wilde redden, de administratie te vernietigen en dus een aanslag te plegen op het bevolkingsregister.

679px-Plantagebuurt.svg Plantage Kerklaan 38-40 – Artis
Artis. Werd getroffen door een bombardement op 13/14 juli 1940. Op de zolder boven de roofdieren zaten onderduikers die wilde ontsnappen aan de Arbeidsinzet, boven de wolven zaten Joden ondergedoken, boven de chimpansees zaten verzetsstrijders ondergedoken. In totaal waren er in Artis ca. 150 onderduikers. Gedurende de hongerwinter probeerden kinderen het eten van de dieren te stelen.

Op 27 maart 1943 om kwart over 10 ’s avonds was er een aanslag. 10 in het uniform van de Nederlandse politie gestoken mannen overmeesterden de bewaking. Het gebouw werd in brand gestoken. De dicht op elkaar gepakte kaarten branden echter niet goed. Verder was de brandweer zeer actief en waren ook veel overgebleven kaarten volledig doorweekt en onleesbaar . Het lukte echter niet om het kaartenbestand geheel te vernietigen.
Deze aanslag werd voorbereid door Gerrit Jan van der Veen, Willem Arondéus, Willem Sandberg en Johan Brouwer en 27 mensen waren erbij betrokken. Deze groep verzamelde zich voor de aanslag op Prinsengracht 876.
Op 1 juli 1943 werden van deze groep, door verraad, 12 leden gefusilleerd in de duinen bij Overveen. Het gebouw is nog steeds hetzelfde gebouw als toen, alleen de zolderverdieping van het middengedeelte werd niet herbouwd.

Plantage Kerklaan 61 – Plancius
“Plancius”. Volg deze link.

bron:
www.wikipedia.nl, geschiedenis plantage kerklaan (geraadplaagd 23 maart 2015)
stadsarchief Amsterdam, woningkaart Plantage Kerklaan 24-3
Nieuw Israelietisch Weekblad, 24 april 1936 (Simon Nerden)
Bert Jan Flim, Omdat hun hart sprak (Kampen 1996) p 136 (nummer 25a)
www.joodsmonument.nl, lemmata familie Mozes (geraadpleegd 22 oktober 2017)

illustraties:
foto index © joodsamsterdam.nl, gemaakt in zuid afrika 2008

laatst bijgewerkt:
22 oktober 2017