sanatorium zonnestraal

koperensteelHet sanatorium Zonnestraal in Hilversum heeft een geschiedenis die terug te voeren is naar de Diamantwerkersbond en het door de diamantbewerkers opgerichte Koperen Stelen Fonds.

Jan van Zutphen (Utrecht, 7 okt 1863 – Hilversum 7 juni 1958; groeide op op Kattenburg, Amsterdam) was in 1900 een van de bestuurders van de Algemene Nederlandse Diamantbewerkers Bond.

Onder de diamantbewerkers waren er veel lijders aan tuberculose, waarschijnlijk mede veroorzaakt door het diamantstof.
Het slijpen van diamant wordt gedaan met diamant(gruis) en de diamant wordt in een tinnen kop gevat (foto rechterzijde). Deze kop was met een koperen steeltje verbonden aan de slijparm en de steeltjes braken regelmatig af.

zonnestraalOp maandagen werd dit koperafval verzameld, verkocht, en er werd drank van gekocht.
Jan van Zutphen stelde een beter doel voor dit geld voor en in 1905 werd de Stichting Diamantbewerkers Koperen Stelen Fonds Nieuwe Levenskracht opgericht. Het geld dat deze stichting vergaarde was niet voldoende, en de Delftse hoogleraar H ter Meulen ontwikkelde een procedé waarmee men uit afvalslijpsel het zuivere diamantstof vrij kon maken. Dit verbeterde de inkomsten van het Stelen Fonds aanmerkelijk en de mogelijkheid voor een sanatorium komen binnen bereik.

In Hilversum kocht men in 1918 in het Loosdrechtse Bos “De Pampahoeve”. Hierop stonden een boswachtershuis en een houten villa en hier konden 19 patiënten kuren in de zon en de buitenlucht. Dit aantal was te beperkt maar de ervaring die men opdeed waren wel de basis voor de eisen die men aan een sanatorium stelde.
Men wilde een sanatorium met voor- en nazorg en arbeidstherapie. De plannen werden vertraagd door de wereldwijde economische crisis maar in 1925 werd de vereniging “De Zonnestraal” opgericht met Jan van Zutphen als voorzitter. Architect Jan Duiker, samen met Bernard Bijvoet en Jan Gerko Wiebenga, kreeg de opdracht.
zonnestraal
De gebouwen
In 1926 werd begonnen met de bouw van het complex waar 100 patiënten behandeld konden worden en op 12 juni 1928 werd het geopend.
Duiker ontwierp een gebouw dat nu tot het “Nieuwe Bouwen” wordt gerekend
Het complex bestond uit een hoofdgebouw en twee paviljoens (later vier paviljoens).
De patiënten hadden een eigen kamer, deze zaten in clusters van 12/13 per verdieping. Twee verdiepingen samen vormden een vleugel met 25 patiënten.

Er waren eigen ingangen naar buiten. Deze waren ieder heer zo gedraaid dat zon en uitzicht gegarandeerd waren. 2 vleugels vormden een paviljoen, er was daar een gemeenschappelijke conversatiezaal. Per twee paviljoens was er een eetzaal en alle overige voorzieningen voor de 100 patiënten.
De gebouwen zijn opgetrokken in gewapend betonskeletbouw met uiterst dunne sponningen voor het vele glas. Er werd veel gebruik gemaakt van geprefabriceerde elementen, wat het mogelijk maakte dat verouderde elementen konden worden vervangen.

In de oorlog
In de oorlog werden 5 inwoners uit het sanatorium naar de kampen gedeporteerd. Dit waren Salomon Zeelander (Amsterdam, 13 juni 1879 – Westerbork, 14 maart 1943), Manuel Mok (Amsterdam, 26 okt 1902 – Midden Europa, 30 juni 1944), Emanuel Degen (Amsterdam, 8 aug-1909 – Bergen-Belsen, 31 mei 1945) en Lazar Steiner, Pzesnów, 19 juni 1912 – Auschwitz, 27 saug 1943) en Walter Mildwurm, Wenen, 30 dec 1920 – Dachau, 18 maart 1945).

Na de oorlog
Na de oorlog is de medische vooruitgang zo groot dat een TBC-sanatorium niet meer nodig is. In 1957 wordt Zonnestraal een algemeen ziekenhuis. Het gebouw raakt echter in verval maar Monumentenzorg ziet in dat het complex een prachtig voorbeeld is voor het Nieuwe Bouwen en gerestaureerd dient te worden. Men begint hieraan in de jaren negentig en het is in het vorige decennium voltooid.

Rudelsheimstichting
Naast Zonnestraal was in Hilversum op de Verdilaan 10 de S A Rudelsheimstichting gevestigd voor het Joodse geestelijke gehandicapte kind. Meer over deze stichting via deze link.

bron:
wikipedia,
www.zonnestraal.org,
architectuur.org,
geschiedenis.vpro.nl,
Joods Amsterdam in een Bewogen Tijd

illustratie:

foto busje met dank aan H Pieper-Theeboom,
foto koperen steel met dank aan Gassan Diamonds (12 feb 2016)

laatst bijgewerkt:
14 feb 2016