sarphatistraat

De Sarphatistraat is een straat die ligt op de plaats van de tussen 1820 en 1840 verwijderde stadswallen. Tussen Frederiksplein en Leidseplein noemt men deze straat de Weteringschans en tussen het Leidseplein en het Haarlemmerplein heet deze straat de Marnixstraat.
De Sarphatistraat is in 1870 vernoemd naar de arts Samuel Sarphati (1813-1866), die grote invloed had op de uitbreiding en verfraaiing van Amsterdam. Hij droeg bij aan de totstandkoming van het Paleis voor Volksvlijt aan het Frederiksplein en het Amstel Hotel aan het Professor Tulpplein.
De Sarphatistraat heette voor 1870 de Schans. Op 14 augustus 1942 werd, op aandrang van de Duitse bezetters , bij besluit van burgemeester Edward Voûte een aantal Amsterdamse straatnamen veranderd. Het ging om straten die naar het Nederlandse koningshuis of naar Joden genoemd waren. Tot het einde van de Tweede Wereldoorlog in 1945 heette de straat Muiderschans.

Deutsche Zeitung in den Niederlanden, van 30.12.1941

Sarphatistraat 24 – Ortsgruppenheim
Nog voordat de naam van de straat veranderd was, werd hier het Ortsgruppenheim Amsterdam-Ost gevestigd. Deze Duitse instelling verleende technische hulp en ook, zoals te zien is, hulp bij winterkleding. Er waren er ca. 50 in Nederland.

Sarphatistraat 24-26 – Huize Henriëtte
Na de oorlog, vanaf 19 april 1950, werd hier Huize Henriëtte geopend, een kinderdagverblijf dat vernoemd werd naar Henriëtte Pimentel, de directrice van de crèche tegenover de Hollandse Schouwburg. Huize Henriëtte was hier zeker tot 1990 gevestigd. Tussen de 2e Wereldoorlog en de vestiging van Huize Henriëtte was op dit adres bonthandel Bitterman gevestigd.

Muiderschans 28 – districtskantoor Landwacht
Een districtskantoor (oost) van de Landwacht, een Nederlandse paramilitaire organisatie die op 12 november 1943 door de Duitsers werd opgericht, was hier gevestigd.

souget
“Advertentie”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 19-10-1945. Geraadpleegd op Delpher op 25-08-2016, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858273:mpeg21:a0019

Sarphatistraat 41 – S M Souget
In het kantoorgebouw op nummer 41 was gevestigd de firma S M Souget. Gesticht door Salomon Matthijs Souget, oorspronkelijk op de Geldersekade, werd in de twintiger jaren overgenomen door zijn neef Meijer Souget. Het was een assuradeursbedrijf  dat daar tot ver na de oorlog op de begane grond een bloeiende zaak had. Op de overige verdiepingen huisden diverse firmanten, zoals de diamantzaak Laboirie. In het souterrain en op de zolder woonden de conciërge Wiechman met zijn vrouw. Er was een kleine tuin achter het gebouw.

Sarphatistraat 41 43
Sarphatistraat 41 – 43, 2016

Gedurende de oorlog nam een ‘Verwalter’ de zaak over, maar na de oorlog bouwden Meijer Souget met diens compagnon, de heer Hans Andreson, de zaak weer op totdat er een fusie met een groter assuradeurs bedrijf ontstond. De kleinzoon van S.M Souget, Max Léons, werkte na de oorlog in de zaak totdat die zelf de firma Léons stichtte. Het was oorspronkelijk een waardevol pand, maar na de dood van Meijer Souget in 1985 bracht het weinig op voor de erfgenamen want toen was de buurt verloederd.

Sarphatistraat 43 – George Bloch
Op nummer 43 woonde de familie George Bloch, die een bakkerij in de Weesperstraat hadden. In 1942 trok de familie Souget, die in Bussum woonde, in bij de familie Bloch. Zij moesten op de zolder en in het souterrain hun onderdak vinden. De verbinding voor de dochters van Meijer Souget waarvan de oudste op een zolderkamer op no. 41 woonde, verliep ’s avonds via de dakgoot, 4 verdiepingen hoog! De familie Bloch heeft niet de oorlog mogen overleven, maar de familie Souget kwam er wel doorheen, zij het met het verlies van hun zoon Jaap, die nog enkele jaren in de firma gewerkt had.
Lees verder
Jaap Souget en Joachim “George” Bloch.

lironuSarphatistraat 47 – 55 – Lippman-Rosenthal
Dit pand was voor de oorlog de Amsterdamse Bank. In de oorlog maakte de bezetter er een namaak-filiaal van van de bank Lippman-Rosenthal, die een heel goede naam had onder de Joodse bevolking. Hier moesten alle Joodse gelden en effecten worden ondergebracht vanaf augustus 1941 en alles van waarde van gedeporteerde Joden werd hier ook gedeponeerd.
De Joodse scholen die door de Duitsers werden ingesteld werden vanuit deze bank betaald, alsmede de Joodse Raad, Doorgangskamp Westerbork, Kamp Vught en de premie die men kreeg voor het verraden van ondergedoken Joden. Deze bank beheerde aan het eind van de oorlog ca. fl 400.000.000,– Joods vermogen. Gedurende de oorlog was Robert Heinrich Karl von Blaschke (17 juli 1898 – 14 juni 1978) de Verwalter (beheerder). Hij was een bij wet van 27 december 1937 tot Nederlander genaturaliseerde Duitser.

lirogedenkJoodse Raad
De geschiedenis oordeelt niet makkelijk over de Joodse Raad. Na de oorlog werd gesproken over collaboreren (samenwerken met de vijand) en “laakbaar” gedrag. Laakbaar betekent dat je dit kan afkeuren. Het is achteraf moeilijk om over deze mensen te oordelen. Ze zaten gevangen in een slim systeem, waarbij de bezetter de suggestie wekte dat ze iets konden betekenen, dat ze mensen konden redden en dat ze door smeken en pleiten dingen konden veranderen. Tegelijk werd stap na stap de maatregelen tegen de Joden opgevoerd waardoor ze iedere keer weer binnen de veranderende situaties konden proberen nog wat te betekenen.
JoodscheraadIn alle bezette landen en steden in Europa hadden de Duitsers een Joodse Raad ingesteld en de werkwijze liep parallel. De Amsterdamse Joodse Raad heeft weinig verzet gepleegd, alhoewel ze op een bepaald moment wel 17.000 (!) medewerkers hadden die van deportatie waren uitgesloten. Maar wanneer ze verzet hadden gepleegd was de keus die ze maakten ook een keus tegen hun eigen leven geweest. Ze zagen zichzelf ook als een buffer tussen de Joden en de Duitse bezetters, wanneer die buffer zou wegvallen kon er niemand meer voor de Joodse belangen opkomen. De verdeel- en heerspolitiek van de Duitsers was uitermate goed georganiseerd.

Sarphatistraat 47-55 Noord-Europeesche Erts en Pyriet Maatschappij (NEEP)
Voor de oorlog was in dit pand ook de NEEP gevestigd. Dit bedrijf was van de Joodse zakenlui Max Bloch, Lippmann Bloch en Albert Bloch die afkomstig waren uit Breslau (toen Duitsland, nu Wroclaw in Polen). Het hoofdkantoor van het bedrijf was in Breslau gevestigd en vanaf 1929 was er een bijkantoor in Amsterdam. Toen Hitler in 1933 de macht overnam verplaatsten de broers Bloch het hoofdkantoor naar Amsterdam, waar men twee etages huurde van het pand op de Sarphatistraat.
De meeste personeelsleden kwamen mee uit Breslau. Al snel na de machtsovername door Hitler kwamen er smeekbedes binnen bij de Blochs waarbij men om geld vroeg om Duitsland te kunnen verlaten. De Blochs gingen helpen, met geld, maar ook met visa, paspoorten, landing permits en met hun contacten over de hele wereld.
Een en ander was mogelijk doordat de ertshandel veel geld opbracht. In 1937 was de omzet al fl 12.500.000,- . De smeekbedes kwamen eerst vooral uit de omgeving van Breslau, maar later ook vanuit Wenen en vanuit Amsterdam, waar de Blochs samenwerkten het het Comité voor Bijzondere Joodse Belangen van A Asscher en prof D Cohen, de voorloper van de Joodse Raad. Ook waren de Blochs bereidt aan een vluchtelingenkamp in Drenthe, het latere Kamp Westerbork, mee te betalen.

Max Bloch, de oudste broer, had een slechte gezondheid. Een paar dagen nadat Hitler Polen binnenviel, overleed Max op de Sarphatistraat voor de NEEP aan een beroerte. Waarschijnlijk had hij zich veel opgewonden over de actie van Hitler.
Eerder, in 1938. probeerden de broers Bloch zich te laten naturaliseren tot Nederlander, maar dit mislukte. Ze hadden een Liechtensteins paspoort en nadat de bezetting in Nederland begon konden ze in juni 1940 daardoor Nederland verlaten. Ze benoemden bij de NEEP een niet-Joodse directeur waardoor ze een Duitse Verwalter kunnen voorkomen.

De hulp aan Joden ging door, tot ver in 1942.
Na de oorlog kwam Albert vanuit New York terug en verhuisde het bedrijf naar De Lairessestraat. Het bedrijf bestaat nog, en bevindt zich nu op het Gelderlandplein. De broers Bloch hebben honderden mensen geholpen en het leven gered.

Sarphatistraat 88 – 90 – Batavier
Op 3 september 1874 werd de eerste steen gelegd door Simeon Batavier. Hij werd op 22 september 1861 in Amsterdam geboren. De panden 88-90 waren in eigendom van de heer J J Batavier. Dat was Isaac Jacob Batavier, diamantslijper, geboren op 4 maart 1827 te Amsterdam. Hij was gehuwd met Klara Snijders (1822) en Simeon was de jongste zoon. Hij had de volgende broers en zussen: Esther (4 december 1851), Marcus (25 augustus 1853), Lina (14 mei 1855), Elsina (22 augustus 1857) en Jacob (14 juli 1859). Het gezin woonde eerder op de Jodenbreestraat 32.

Simeon werd commissionair in diamant en woonde op de Tulpstraat 12 en verhuisde op 30 april 1912 naar de Den Texstraat 12, waar hij inwoonde bij Aron Smit. Op 6 mei 1913 ging hij naar de Utrechtschestraat 57, wat indertijd een pension was. Daar overleed hij op 7 november 1913. Voor zover na te gaan was Simeon niet gehuwd.

Sarphatistraat 88h – Andries Bloch
Andries Bloch was een arts met een praktijk aan de Sarphatistraat 88hs. In 2010 werd bij de verbouwing van dit huis zijn archief ontdekt, in een holle ruimte achter de schouw, en dit archief is tentoongesteld geweest in het Joods Historisch Museum. Andries (Dré) werd geboren in Amsterdam op 28 juli 1895. Hij trouwde met Gezina Elte (Sientje) en in het archief zijn veel brieven aanwezig die dateren uit de verlovingstijd van Dre en Sientje. Ze trouwden op 23 maart 1923 in Scheveningen. Dré en Sientje kregen twee kinderen, op 12 december 1926 Klaartje Elisabeth en op 4 mei 1932 Meijer Hans. Klaartje werd vermoord in Auschwitz op 16 juli 1942. Sientje in Bergen-Belsen op 4 april 1945 en Dré en Meijer zaten in “Het Verloren Transport” en stierven bij Tröbitz op 24 april 1945. Meer over de fam Bloch via deze link.

Sarphatistraat 93 – eerste steen
Op 28 mei 1873 legde S van J S C jr de eerste steen van dit gebouw. De steenlegger was twee jaar oud. Wie de steenlegger was is nog niet achterhaald. Op Sarphatistraat 93hs woonden in de oorlog Rosalie Weijl-Nieuwkerk (Amsterdam, 24 maart 1858 – Auschwitz, 11 februari 1944) en haar zoon Isidore Weijl (Amsterdam, 12 september 1897 – Sobibor, 21 mei 1943).

sarphati103Sarphatistraat 103hs – Rusthuis Glück
Op 103hs was aan het begin van de oorlog rusthuis “Glück” gevestigd. Er waren meer rusthuizen in de stad en vanwege de verplichte verhuizing van Joodse Nederlanders naar Amsterdam zaten ze vaak overvol.
Malvine Glück uit Pressburg (Bratislava) was de pensionhoudster en naamgeefster. Zij is in Pressburg geboren op 6 nov 1886, maar woonde al geruimte tijd in Nederland. In 1932 schreef ze samen met E. Bramson-Brest het Geïllustreerd ritueel kookboek met dieetrecepten. Ze was chefkok van het Centraal Israëlitisch Ziekenhuis. Malvine werd in Auschwitz vermoord op 21 sep 1942.
Het rusthuis is ontruimd en de bewoners zijn omgekomen (naast Malvine: David van der Sluis, Meppel, 21 sep 1873 – Sobibor, 14 mei 1943; Rachel van der Sluis-de Jong, Amsterdam 1 jan 1893 – Sobibor 14 mei 1943; Rozette Paërl, Amsterdam, 10 jun 1894 – Auschwitz, 26 feb 1943; Rosa Elisabeth Groenewoud, Tilburg 14 okt 1903 – Auschwitz, 24 juli 1942; Simcha Berisch Schnitzer, Chrzanow, 10 apr 1906 – Auschwitz, 12 aug 1942; Gizela Grajer Spiegel, Linze, 10 dec 1907 – Auschwitz, 1 okt 1942), Lion Schulman (Hilversum, 27 maart 1851 – Auschwitz, 19 feb 1943).
De foto is van het huidige pand Sarphatistraat 103. Sarphatistraat 103 is na de oorlog opnieuw opgebouwd, meteen in appartementen. In de oorlog was het helemaal leeggehaald, alle hout werd gebruikt en het was een bouwval.

jacobcitroen
“Advertentie”. “Het nieuws van den dag : kleine courant”. Amsterdam, 26-10-1887. Geraadpleegd op Delpher op 25-08-2016, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010087607:mpeg21:a0042

Sarphatistraat 103 – Citroen
Maar deze plek heeft meer Joodse geschiedenis. In 1887 was er de Nederlandsche Gouden Kettingenfabiek van Jacob B Citroen gevestigd. Dit bedrijf was opgericht in 1880, en in 1882 liet hij op dit adres zijn fabriek bouwen, ontworpen door architect IJ Bijvoets Gzn.
Het bedrijf was de enige in zijn soort en kreeg zelfs hoog bezoek, zoals deze tekst uit 1878 bewijst: De groothertog van Mecklenburg-Schwerin en zijn gemalin brachten Donderdag jl. een bezoek aan de Nederlandsche gouden kettingfabriek des heeren Jacob B. Citroen, in de Sarphatistraat. Met groote belangstelling namen de hooge bezoekers de werkzaamheden in deze inrichting, in Nederland eenig in haar soort, in oogenschouw en bij herhaling betuigden zij den heer Citroen hun bijzondere tevredenheid.
Jacob Citroen overleed in 1910.

Sarphatistraat 104 – Emma Kinderziekenhuis
Op dit adres was het Emma Kinderziekenhuis gevestigd. Het adres is regelmatig terug te vinden in overlijdensregisters, onder meer van Joodse kinderen die op Zeeburg begraven werden.

Sarphatistraat 122- Henriëtte Elte
Tientallen jaren verzorgde Henriëtte Elte vanaf dit adres voor de oorlog pianolessen.

Sarphatistraat 133 – M Abrahamson jr
Op dit adres woonde in 1941 M Abrahamson jr, bestuurslid van de Vereniging REOR.

Sarphatistraat 157-2 – pension?

De Sarphatistraat kende zeer veel Joodse bewoners. Onderstaande zijn maar drie van hen.
Op dit adres woonden Eva Asser-Vet (Alkmaar, 28 juni 1870 – Sobibor, 28 mei 1943) en haar dochter Mathilda Asser (Amsterdam, 25 juli 1901 – Sobibor, 28 mei 1943) en zoon Israël Asser (Amsterdam, 23 juli 1906 – Sobibor, 7 mei 1943). Zij werden vermoord in Sobibor

verder
Gedurende de oorlog liet de bezetter de namen van verschillende straten die of een Joodse naam hadden of refereerden aan het koningshuis veranderen. De Sarphatistraat heette van 1941 tot 18 mei 1945 de Muiderschans.

bron:
archieven.nl,
blikopdewereld.nl,
volkskrant,
www.joodsamsterdam.nl, lemma Henriëtte Pimentel (geraadpleegd 19 juni 2015) .
www.wikipedia.nl, lemma Sarphatistraat (geraadpleegd 16 juni 2015) .
joodsmonument.nl, lemma rusthuis Glück (geraadpleegd 16 juni 2015) , lemma Andries Bloch (geraadpleegd 19 juni 2015) .
www.verzetsmuseum.org, lemma Amsterdam, straatnamen 1940-1945 (geraadpleegd 16 juni 2015).
Wallet, Bart, Zeeburg, Geschiedenis van een Joodse begraafplaats 1714 – 2014 (Amsterdam 2014) 164.
Slot, Eric, De man van de Tabakshandel in Ons Amsterdam, juli/augustus 2015 p 10.
www.de-eerste-steen.nl, lemma Sarphatistraat 88-90 (geraadpleegd 28 aug 2015)
met dank aan Channa Obstfeld (nummer 103)
met dank aan René Bennekers (nummer 41 en 43)
www.archivesportaleurope.net, lemma Nederlandsche Gouden Kettingenfabriek (geraadpleegd 25 aug 2016)
www.wiewaswie.nl, lemma Jacob B Citroen (geraadpleegd 25 aug 2016)
www.beeldbank.amsterdam.nl, lemma Ontwerp voor een woonhuis en fabriek voor Gouden Werken voor den heer Jacob B Citroen te Amsterdam (geraadpleegd 25 aug 2016)
“BINNENLAND AMSTERDAM (Jaacob B Citroen), 5 December.”. “Nieuw Israelietisch weekblad“. Amsterdam, 06-12-1878. Geraadpleegd op Delpher op 25-08-2016, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010871988:mpeg21:a0002
Deutsche Zeitung in den Niederlanden, van 30.12.1941
De SS en Nederland, documenten uit SS-archieven 1935 – 1945, rapport Rijksinstituut voor oorlogsdocumentatie, bronnenpublicaties, documenten nr 2, Den Haag 1976.
“Advertentie Henriette Elte”. “Nieuw Israelietisch weekblad“. Amsterdam, 16-12-1932. Geraadpleegd op Delpher op 13-02-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874808:mpeg21:a0016
“„Huize Henriëtte” heropend”. “De Telegraaf“. Amsterdam, 20-04-1950. Geraadpleegd op Delpher op 13-02-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110584867:mpeg21:a0171
“Advertentie”. “De waarheid“. Amsterdam, 20-10-1947. Geraadpleegd op Delpher op 14-02-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010852120:mpeg21:a0053
“Advertentie Simeon Batavier”. “Algemeen Handelsblad“. Amsterdam, 16-06-1914. Geraadpleegd op Delpher op 25-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010651555:mpeg21:a0078
familie Batavier, Sarphatistraat 88-90 Stadsarchief Amsterdam, bevolkingsregister 1853 – 1863.

Stadsarchief Amsterdam, overgenomen delen 1892 – 1920, Simeon Batavier.
“STADSNIEUWS Waarschuw de Landwacht”. “Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij“. Amsterdam, 05-06-1944. Geraadpleegd op Delpher op 08-07-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011119041:mpeg21:a0049

Illustraties:
m.u.v. Joodse Raad en Sarphatistraat 41 – 43 © joodsamsterdam.nl
Deutsche Zeitung in den Niederlanden, van 30.12.1941
Sarphatistraat 24, 41- 43 met dank aan Rene Bennekers
Sarphatistraat 88-90, Batavier © joodsamsterdam.nl 25 mei 2017
Sarphatistraat 93  © joodsamsterdam.nl 28 mei 2017

laatst bijgewerkt:
8 juli 2017