thorbeckeplein

Het Thorbeckeplein is vanouds het rustige deel van het Rembrandtplein – of, anders gezien, het verlengde van de Reguliersgracht.
Thorbecke, de grondlegger van het liberalisme in Nederland, is de naamgever en zijn standbeeld siert de zuidzijde het plein. Het plein heeft niet altijd zo geheten. Tot 1785 was het een deel van de Reguliersgracht en in dat jaar werd dit deel gedempt en Reguliersplein genoemd. Daarna werd het omgedoopt tot Kaasmarkt wat tot 1876 duurde toen de ernaast gelegen Botermarkt omgedoopt werd tot Rembrandtplein. Tijdens hetzelfde raadsbesluit werd dit plein het Thorbeckeplein.

Volgens sommige bronnen heeft het beeld van Thorbecke ooit andersom gestaan en keek hij naar het plein, maar toen op het Thorbeckeplein erotische gelegenheden gevestigd werden draaide men het beeld om zodat de oude heer daar niet naar hoefde te kijken.
In het begin van de 20e eeuw waren de uitgaansgelegenheden op het Rembrandtplein zeer populair onder de Joodse bevolking; het Thorbeckeplein was iets minder populair. Het Thorbeckeplein had beslist een rol binnen de 2e Wereldoorlog.

Thorbeckeplein 2-4 – Van der Laan
Café Van der Laan was hier in 1939 gevestigd en adverteerde in het NIW. In 1941 adverteerde dit café in het antisemitische blad “De Misthoorn”, en noemde zich het trefpunt van alle kameraden.

Thorbeckeplein 3 – De Goede Bron
Magazijn De Goede Bron adverteerde rond 1913 regelmatig in het NIW. Er was van alles te koop, van mantels en kostuums tot kinderwagens.

thorbecke5Thorbeckeplein 5 – Cabaret
in de bovenzaal van dit pand was in 1936 het “Groot Cabaret der Onbekenden” gevestigd. Wanneer men meende talent te hebben kon men zich aanmelden.

Thorbeckeplein 5 – Alcazar
Café en variététheater Alcazar – Thorbeckeplein 5 – was van Dirck Vreeswijk. Vreeswijk liet zijn Joodse werknemers gewoon doorwerken en in september 1940 werden daar al eens alle ruiten ingeslagen. In 1941 trad Clara de Vries er nog op, en op 9 februari 1941 was dat de aanleiding voor knokploegen van de NSB om Alcazar, samen met café Heck en andere cafés en dansgelegenheden in de buurt, kort en klein te slaan. De politie greep niet in, ingrijpen werd verboden door de Ordnungspolizei. Bij deze rellen raakten 23 mensen gewond, waaronder de 45-jarige NSB-er Koot, die drie dagen later overleed. Na de oorlog werd Alcazar de Moulin Rouge, tegenwoordig is dit pand “de Heeren van Aemstel”.

Onderduik
Boven café Alcazar zaten in de oorlog op de derde verdieping 14 Joden in onderduik tot 28 mei 1943, toen de Gestapo het pand binnenviel. Eén van hen was Harry Swaab (Amsterdam, 10 feb 1914 – Amstelveen, 1 mrt 2005), die na de oorlog meldde dat het idee om een film te maken, de “Duikjoodbasis”, geboren werd om de verveling te bestrijden. Het scenario voor de 25 minuten durende film werd geschreven door de toen 13-jarige Henry Robinski. De film werd gedraaid tussen juli 1942 en april 1943 en werd opgenomen door een verzetsman die voor de oorlog voor een filmmaatschappij had gewerkt. In Op 11 mei 1983 doken sporen van deze film weer op toen werklui het dagboek van Henry en het script vonden toen ze het pand op Thorbeckeplein 5 verbouwden. Henry veranderde na de oorlog zijn naam.
Harry Swaab was de financier geweest en hij en zijn vrouw Truus waren 2 van de onderduikers die de inval van de Gestapo op Thorbeckeplein 5 in 1943 konden ontsnappen, net zoals Henry en zijn moeder. Na de oorlog heeft Harry de film opgehaald, maar Truus en hij twijfelden zeer of de film openbaar moest worden gemaakt. De film is in 2010 overdragen aan het Joods Historisch Museum, is inmiddels onder andere vertoond op de Franse en Britse televisie.
In 1983 werd er al uitgebreid bericht over deze film in het NIW, en het artikel van Mau Kopuit staat hier.
Deze onderduikers werden mede verzorgd door Bertus van Grouw, die in 1944 werd aangehouden en in 1945 omkwam in een buitenkamp van Neuengamme. Een andere helper was Bep Groenhart, die op 12 april 1988 de onderscheiding van “rechtvaardige onder de volkeren” van Yad Wasjem kreeg.

Thorbeckeplein 5 – De Kibboets
Op 1 mei 1965 werd op dit adres het Israëlisch Kabaret “De Kibboets” geopend. Er was nonstop kaberet met, bij de opening, onder andere Aviva Semadar, Quite Lowe, Annette Roco, Shoshana en in de maand mei Rika Jansen met haar jiddisch repertoire.

Thorbeckeplein 6-10 – Rest Gaston
Restaurant Chez Gaston was hier gevestigd in de oorlog en werd in 1943 als luxebedrijf gesloten. Het personeel moest zich melden voor de Arbeitseinsatz.

Thorbeckeplein 7-9 (links en midden)
Thorbeckeplein 7-9 (links en midden)

Thorbeckeplein 7 – De Doodsklok
De Doodsklok was een antisemitisch blad dat in de oorlog verscheen. De redactie was gevestigd op de Utrechtsestraat 16, het contactadres was hier gevestigd.

Thorbeckeplein 7-9hs – Rosenthal
Op 7-9hs woonde in 1941 Hugo Rosenthal (Wallen, 19 aug 1882 – Sobibor, 30 apr 1943) en zijn vrouw Alice Heinemann (Bernburg a d Saale, 22 mrt 1882 – Sobibor, 30 apr 1943).

Thorbeckeplein 8 – Penha

De heer Penha woonde in 1878 op dit adres en bood toen een gemeubileerd bovenhuis aan voor de huur van dfl 500,-.

Thorbeckeplein 8-10 – Monte Carlo
In 1935 werd het café Monte Carlo geopend en, volgens haar annonce, was dit vooral op zaterdag en zondag het middelpunt van beschaafd uitgaande publiek. Iedere middag en avond zong Hilde Wörner, een operette-diva van het “Metropole Theatre” uit Berlijn er.

Thorbeckeplein 8-10 – Chez Gaston
Chez Gaston adverteerde na de oorlog frequent in het NIW en noemde zich de bekendste dancing van Amsterdam.

Thorbeckeplein 8-10 – Let’s go Coco’s
Let’s go Coco’s, lousy food and warm beer, adverteerde in 1992 in het NIW. Er was ook een vestiging op de Nieuwendijk 11.

haasdethorbeckepleinThorbeckeplein 12 – De Haas
Voor de oorlog was op dit adres een van de restaurants van Fa. De Haas gevestigd.

Thorbekeplein 12 – De Drie Musketiers
In 1949 was hier café-restaurant De Drie Musketiers gevestigd van uitbater E Rosenthal.

Thorbeckeplein 18
Thorbeckeplein 18

Thorbeckeplein 18-20 Riche Bodega
In het begin van de oorlog was hier de Riche Bodega van Ben Duis (Amsterdam, 27 feb 1896 – Midden-Europa, 4 feb 1945) gevestigd. Duis was van oorsprong violist en woonde op de Amstelkade 80. In het antisemitische blaadje “De Misthoorn” van 8 maart 1941 werd een conflict tussen Duis en zijn niet-Joodse compagnon breed uitgemeten. In hetzelfde stuk werd dit adres een broeinest van anti-Duitse propaganda genoemd.

Thorbeckeplein 18-3 – Root
Op nummer 18-3 woonden in 1941Abraham Root (Saramacca, Suriname, 23 juli 1881 – Auschwitz, 19 nov 1942) en zijn vrouw Leentje de Leeuw (Haarlem, 21 dec 1883 – Auschwitz, 19 nov 1942).

Thorbeckeplein 22 – Muller
Mevrouw Muller woonde op dit adres en was verloskundige. Ze adverteerde in het NIW in 1916.

Thorbeckeplein 30 (met hoge deur)
Thorbeckeplein 30 (met hoge deur)

Thorbeckeplein 30 – Pothuis
Harry Zegerius was juwelier, goudsmit en diamantzetter en adverteerde met dit adres, en onder de naam “Het Gulden Pothuis” rond 1960 regelmatig in het NIW. In november 1962 verhuisde deze zaak naar de Utrechtsestraat 98.

Thorbeckeplein 30 – Moskovits
B Moskovits vestigde zich in “Het Gulden Pothuis”, deze naam bleef gehandhaafd, na het vertrek van Zegerius naar de Utrechtsestraat. Ook Moskovits verkocht gouden en zilveren geschenken, maar ook religieuze voorwerpen.
In 1964 verhuisde Moskovits zijn zaak naar Rokin 11.

Thorbeckeplein 30boven – Wertheim
Op 30boven woonde in 1941 Hanna Wertheim-Cohen (Amsterdam, 17 feb 1899 – Auschwitz, 30 sep 1942) en haar man Joseph Wertheim (Amsterdam, 28 nov 1894 – Auschwitz, 30 sep 1942) en hun zoons Elkan (Amsterdam, 21 jan 1924 – Auschwitz, 30 sep 1942) en Michel (Amsterdam, 22 aug 1928 – Auschwitz, 9 aug 1942).

verder
Tot 1918 was het Thorbeckeplein het eindpunt van lijn 16. In september 1918 was deze halte opgeheven en verplaatst naar de Vijzelstraat. Er werd wel voortaan ’s avonds een wagen op het plein geplaatst om de bezoekers van de schouwburgen rond het Rembrandtplein te vervoeren over lijn 16 in de richting van de Lairessestraat. Op 1 november werd deze dienst opgeheven, er was onvoldoende behoefte.

bron:
joodsmonument.nl, lemma’s Root, Wertheim, Rosenthal (geraadpleegd 2013)
website JHM,
NRC,
Nieuw Israëlietisch Weekblad, 18 juli 1913, De Goede Bron, nummer 3
ibidem, 29 nov 1878, Penha, nummer 8
ibidem, 14 jan 1916, Muller, nummer 22
ibidem, 27 sep 1918, gemeentetram
ibidem, 1 nov 1918, gemeentetram
ibidem, 8 feb 1935, Monte Carlo, nummer 8-10
ibidem, 6 nov 1936, Groot Cabaret der Onbekenden, nummer 5
ibidem, 13 sep 1939, Van der Laan, nummer 2
ibidem, 23 sep 1949, De Drie Musketiers, nummer 12
ibidem, 24 sep 1954, Chez Gaston, nummer 8-10
ibidem, 11 nov 1960, Zegerius, nummer 30
ibidem, 2 nov 1962, Harry Zegerius, nummer 30
ibidem, 1 feb 1963, Moskovits, nummer 30
ibidem, 13 maart 1964, Moskovits, nummer 30
ibidem, 30 april 1965, De kibboets, nummer 5
ibidem, 15 april 1988, Bep Groenhard, nummer 5
ibidem, 24 jan 1992, Coco’s, nummer 8-10
De Misthoorn, 8 maart 1941, Riche Bodega, nummer 18-20
ibidem, 15 maart 1941, Van der Laan, nummer 2-4
Het Nationale Dagblad: voor het Nederlandsche Volk, 14 september 1940, advertentie De Doodsklok.
www.joodsmonument.nl, lemma Benjamin Duis (geraadpleegd 21 nov 2015)
Stigter, Bianca, De Bezette Stad, Plattegrond van Amsterdam 1940-1945, (Amsterdam 2010) p 130 – Gaston

illustraties
© joodsamsterdam.nl, 2013
Nieuw Israelietisch Weekblad, advertentie 17 december 1937

Laatste aanpassing:
21 nov 2015