Weesperplein

Geschiedenis

De Weesperstraat was een essentieel deel van de Jodenbuurt van Amsterdam en het Weesperplein was de kroon op deze straat. Tal van Joodse instellingen stonden er aan dit plein en toen vlak naast dit plein Station Rhijnspoor gebouwd werd, werd het plein een belangrijk punt voor de infrastructuur in de stad. In bijgaand filmpje, van de Verdwenen Stad Amsterdam, wat over de geschiedenis, hieronder het verhaal over een aantal Joodse instellingen.

Joodse Invalide
Voinvalideor de oorlog werden er grote inzamelingsacties op de radio én loterijen gehouden om een tehuis voor Joodse invaliden te stichten. Voor deze groep werd door Rabbijn Meyer de Hond al in 1911 een vereniging opgericht. Nadat er eerst tehuizen waren geweest op de Nieuwe Keizersgracht 70 en de Nieuwe Achtergracht 98 ging men een nieuw gebouw bouwen op de hoek van het Weesperplein. De architecten waren Jan Frederik Staal en Harry Elte. Zij gebruikten veel glas en baksteen en lieten zich inspireren door een stijl die in Amsterdam populair was, de Amsterdamse School. Voordat op deze plaats de Joodse Invalide stond stond hier “Concordia”, waar zalen voor feesten en partijen te huur waren.

steenlegging Joodsche Invalide Mr. Maurits LevieHet gebouw kwam in 1937 tot stand en 6 jaar later, op 1 maart 1943, werden de ruim 400 inwoners en personeel door de bezetter op transport gesteld. Dit ging met veel geweld gepaard. Lou de Jong schrijft hierover: “Kisch zag hoe bejaarde patiënten de trappen afgesmeten werden“.
De opzet van deze instelling was heel vooruitstrevend. De patiënten werden geen patiënten maar mensen genoemd en er werd zoveel mogelijk gezocht naar vervangend werk voor invalide geworden mensen. Na de oorlog is de Joodse Invalide blijven bestaan. Meer over de Joodse Invalide.

diamantjugend4diamantjugend3Diamantbeurs
Doordat Joden in de tijd van de Gilden uitgesloten waren van vele beroepen werd de diamantindustrie belangrijk voor het werk van veel Joodse Amsterdammers. Hier hoefde men geen lid te zijn van een gilde. En wanneer diamanten gekloofd en geslepen worden, moeten ze ook verhandeld worden. Dat verhandelen gebeurde in eerste instantie in de café’s rond het Rembrandtplein, maar de handel groeide zo dat het nodig werd om hiervoor een beurs te bouwen.
Deze beurs werd ontworpen door Gerrit van Arkel en opende in 1911 aan het Weesperplein hoek Nieuwe Achtergracht. De stijl waarin het gebouw is gebouwd is een mengeling van stijlen, er zijn Jugendstil-elementen zichtbaar en de stijl van het Nieuwe Bouwen.
De diamantbeurs was het centrum van het Joodse leven in de Weesperstraat. De diamantindustrie is in Amsterdam sinds de oorlog in elkaar gezakt. Nu is Antwerpen een van de belangrijkste diamantcentra ter wereld. Meer informatie over de diamantindustrie in Amsterdam vind u hier.

Concordia
De diamantbeurs was op dit plein niet het enige belangrijke gebouw voor de diamantindustrie, want op de hoek Weesperplein – Nieuwe Achtergracht, waar later De Joodse Invalide kwam, kwam Vereniging Diamantclub Concordia terecht.
Deze beurs, eerst op Amstel 29, was al eerder ontstaan en dat had te maken met de strenge ballotage bij de Beurs voor den Diamanthandel, en de eerste locatie was tegenover café Concordia.
De bijnaam was het Kinnesinnebeursje (kinnesinne = jaloezie).
In de eerste jaren floreerde deze beurs zo goed dat zij begin 20e eeuw verhuisde naar een eigen nieuwbouwpand Nieuwe Achtergracht 100, hoek Weesperplein. Het was een alleraardigst Art Nouveau-pand van de hand van Harry Elte. Het gebouw, dat wat weg had van de beurs, stond aan de overzijde van de beurs en werd wel de Kleine Diamantbeurs genoemd. Er werden synagogediensten gehouden door de Vereniging Zichron Ya’acov.

ca 1915
ca 1915

Toen aan de overkant in 1911 het immense beursgebouw diamantbeursnuvan de beursvereniging van start ging werden, om alle ruimtes bezet te krijgen, de ballotage-eisen daar versoepeld en verdween de aantrekkingskracht van de Diamantclub.
Rond 1923 stopte die en verkocht het pand aan de Joodse Invalide ernaast. Om uit te kunnen breiden werd het spiksplinternieuwe pand van Elte afgebroken en in de Nieuwe Bouwen-stijl een gebouw van architecten Staal en Oesterman voor in de plaats gezet (1925) dat er vandaag – enigszins aangepast – nog staat.

Weesperplein 16 – Hotel-café “Rotterdam”
In 1940 was hier het Hotel-café “Rotterdam” gevestigd.

bron:
diverse bronnen, met dank aan Theo Bakker voor de informatie over Concordia.
“Advertentie Rotterdam”. “Het joodsche weekblad : uitgave van den Joodschen Raad voor Amsterdam”. Amsterdam, 15-08-1940. Geraadpleegd op Delpher op 20-09-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010861284:mpeg21:a0014

illustratie:
kleine foto midden de legging van de 1e steen van de Joodse Invalide door Mr. Maurits Levie.
prentbriefkaart Weesperplein 1915
foto Joodse invalide en mozaïeken © joodsamsterdam.nl
“Advertentie Rotterdam”. “Het joodsche weekblad : uitgave van den Joodschen Raad voor Amsterdam”. Amsterdam, 15-08-1940. Geraadpleegd op Delpher op 20-09-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010861284:mpeg21:a0014

filmpje:
Weesperplein: van idyllisch pleintje naar verkeersknooppunt – geschiedenis Verdwenen Stad Amsterdam op https://www.youtube.com/watch?v=PoteGWyIdds

Laatst bijgewerkt:
20 september 2017