zandvoort

synagoge Zandvoort
synagoge Zandvoort

Joodse gemeente in Zandvoort
Naast de Clarastichting, die een duidelijke impact had op Zandvoort, bestond er ook een Joodse gemeente in Zandvoort. Zo woonden er in 1840 6 Joden in Zandvoort (op een totale bevolking van ca. 1000), in 1930 372.

De broers Eltzbacher

Zandvoort als badplaats én Zandvoort als Joodse gemeente zijn veel verschuldigd aan drie Duits-Joodse broers, de gebroeders Gustav, Julius en Moritz (Fritz?) Eltzbacher. Zij waren afkomstig uit een Duitse bankiersfamilie uit Keulen, namen geld mee, en lieten in de tweede helft van de negentiende eeuw een treinverbinding aanleggen van Haarlem naar de badplaats, het begin van ‘Bad Zandvoort’. De spoorlijn begon men te bouwen op 10 december 1880 en de lijn was 6 maanden later al klaar, op 7 mei 1881.

De broers kochten een strook land en lieten binnen het bedrijf de NV Zandvoortsche Terrein- en Hotelmaatschappij (1896) daar royale familievilla’s, chique hotels, een Kurhaus, een casino, een schouwburg en een overdekte passage met 26 exclusieve winkels neerzetten. Dit moest het nieuwe Scheveningen worden.
Scheveningen was in die tijd de enige Nederlandse badplaats van betekenis en het Scheveningse Kurhaus genoot wereldfaam; de kustlijn van Scheveningen was nog niet voorzien van een lange lint smakeloze bebouwing.

Achtergrond Hotel Von Kaufmann (ten tijde van deze foto inmiddels Hotel d'Orange)
Achtergrond Hotel Von Kaufmann (ten tijde van deze foto inmiddels Hotel d’Orange)

De Eltzbachers zagen veel in Zandvoort als badplaats. De hoofdstad van het land moest voldoende potentieel opbrengen aan mogelijke bezoekers, maar ook uit het achterland en niet te vergeten uit Duitsland.

De ontwikkeling van Zandvoort kon beginnen. Allerlei, met name Joodse, investeerders en ondernemers streken neer in de kustplaats. Zandvoort werd een Joods dorp, ook doordat er in de jaren twintig van de vorige eeuw veel Joodse gezinnen uit Amsterdam kwamen wonen. De Joodse gemeente van Haarlem zorgde voor de sjoeldiensten tot 1923 nadat een jaar eerder, in 1922, de Joodse gemeenschap in Zandvoort een eigen synagoge had gekregen. In 1923 had Zandvoort een eigen kehille (gemeente).
Deze synagoge stond aan de Dr. J G Metzgerstraat. De synagoge heeft er maar 18 jaar gestaan.

Het Joodse karakter van Zandvoort viel niet overal in goede aarde. Onder het grote publiek werd Zandvoort spottenderwijs “het Jodenaquarium” genoemd, omdat het in het begin voornamelijk door Joden werd bezocht.

De Joodse gemeenschap was gecharmeerd van Zandvoort, maar niet alleen zij. Ook Duitsers lieten zich verlokken door de mooie reclame-afbeeldingen van de badplaats, hoe weinig getrouw die dan ook waren, en kwamen naar Zandvoort.
En beroemdheden raakten van Zandvoort onder de indruk. Naast Duitse vorstenfamilies was Keizerin Sissi van Oostenrijk een graag geziene gast in Hotel Von Kaufmann (op aanraden van de arts dr. Johan Georg Metzger om er te kuren). Ze verbleef er enkele weken in 1884 met een gevolg van 15 personen. Hotel Von Kaufmann werd op 14 maart 1893 verkocht en ging verder met een nieuwe eigenaar als Hotel d’Orange.

Tram
Naast de trein kreeg Zandvoort in 1897 een tramverbinding met Haarlem. In 1904 werd deze tramlijn doorgetrokken naar Amsterdam tot groot ongenoegen van het deftige publiek omdat Zandvoort nu overspoeld werd door dagjesmensen. Deze ergernis werd het begin van de teloorgang van de badplaats Zandvoort bij de internationele “jet set”. Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog maakte de teloorgang af.

Tweede Wereldoorlog
.
Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werd in mei 1940 een SS-eenheid in Zandvoort gelegerd. Daarbij had Zandvoort een groot aantal NSB-aanhangers onder haar bevolking (bij de Provinciale Statenverkiezing in 1935 stemde 23% van de stemgerechtigden op de NSB). De situatie voor de Joodse bevolking werd er niet beter op, leden van de Joodse bevolking werden uitgescholden door de NSB-ers.
In de nacht van 4 op 5 augustus 1940 werd de synagoge door de bezetter opgeblazen.
De Joodse bevolking, ca 550 mensen, werd in maart 1942 naar Amsterdam overgebracht. Zandvoort kon zich de vijfde plaats in Nederland noemen die ‘Jodenvrij’ was. Vanuit Amsterdam ging de bevolking naar de kampen en slechts enkelen hebben de sjoah overleefd en zijn na de oorlog teruggekeerd naar Zandvoort.

De badplaats werd in de Tweede Wereldoorlog een deel van de Atlantikwall, de verdedigingslinie van de bezetter tegen een mogelijke geallieerde invasie. In november 1942 werd Zandvoort op last van de bezetter grotendeels geëvacueerd. Het strand werd tot verboden gebied verklaard en ontoegankelijk gemaakt met mijnen, prikkeldraad en andere versperringen. Zo’n 650 gebouwen werden gesloopt, waaronder 75 villa’s, 16 pensions en 20 hotels.

Na de Tweede Wereldoorlog is Zandvoort als badplaats weer opgebouwd, maar het Joodse karakter uit de tijd van de Eltzbachers was voorgoed verdwenen.

verder
Toen Keizerin Sissi in Hotel Von Kaufmann verbleef liet ze de diners overkomen uit het Doelenhotel in Amsterdam waar ze vaker te gast was.

Gustav Eltzbacher
Het familiebedrijf van de Eltzbachers had eerst in de graanhandel gezeten en was in de loop van de 19e eeuw naar het bankbedrijf overgegaan. De Eltzbachers waren betrokken bij de oprichting van de Amsterdamsche Bank. Het bedrijf van de Eltzbachers in Nederland, Eltzbacher & Co, was gevestigd op de Herengracht 597.
In de zomer verbleef Gustav Eltzbacher (Neuenkichen, 1832 – Amsterdam, 1901) met zijn vrouw Sophie Raffalovich (Odessa, 1845 – Berlijn, 1900) in hun Zandvoortse huis, Villa Sophia (later Villa Sophie).

Passage
De eerste steen voor de Passage werd op 25 februari 1881 gelegd door de twee van de drie dochters van Gustav en Sophie, Rosa (Amsterdam, 1863 – Berlijn, 15 sep 1901) en Hedwig (Amsterdam, 5 nov 1865 – Berlijn, 4 mei 1937) Eltzbacher. De Passage ging bij een brand in 1925 verloren.

Pensions
Er waren verschillende Joodse pensions, als dan niet met een rituele keuken, in deze badplaats voor de Tweede Wereldoorlog, zoals dat van de dames Vaz Dias in 1925..

bron:
Het nieuws van den dag, 16 januari 1893, verkoop Kaufmann
Java-bode : nieuws, handels- en advertentieblad voor Nederlandsch-Indie, 9 oktober 1882, “Joden-aquarium”.
www.noord-hollandsarchief.nl, lemma geschiedenis Zandvoort (geraadpleegd 16 juli 2015)
www.zandvoortvroeger.nl, lemma spoorwegmij (geraadpleegd 16 juli 2015)
De Gids, jaargang 101 (Amsterdam 1937), Eltzbacher graanhandel en bankier.
www.geni.com, lemma’s Gustav, Sophie, Rosa, Hedwig Eltzbachter (geraadpleegd 16 juli 2015)
Cense, Anna-Marion, Twee villa’s in Zandvoort (Amsterdam 1998)
Fens, Stijn, De open zenuw van Zandvoort in Trouw / De Verdieping, 15 juli 2015
www.crescas.nl, lemma Joods Zandvoort (geraadpleegd 16 juni 2015)
www.oudzandvoort.nl, informatie over einde passage (geraadpleegd 16 juli 2015)
Melle, Marius van, We gaan naar Zandvoort! in Ons Amsterdam, juli-augustus 2006
“Advertentie”. “Nieuw Israelietisch weekblad“. Amsterdam, 09-07-1926. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858133:mpeg21:a0054
 
Illustratie
prentbriefkaart strandgezicht Zandvoort ca 1900
Nieuw Israëlietisch Weekblad, 1 mei 1900, Gompertz-de Beer  
“Advertentie”. “Nieuw Israelietisch weekblad“. Amsterdam, 09-07-1926. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858133:mpeg21:a0054

 

Laatst bijgewerkt:
4 juli 2017