In 1932 werd de partij van Adolf Hitler, de NSDAP, bij democratische verkiezingen de grootste partij van Duitsland. Op 30 januari 1933 werd Hitler benoemd tot Rijkskanselier en via de Machtigingswet verving hij daarna de democratie van de Weimarrepubliek in een nazistische dictatuur. In Nederland zag men deze ontwikkeling met lede ogen aan, en daar bleef het grotendeels bij. Een groot deel van de Joodse bevolking in Nederland, die in 1933 al bijna 350 jaar min of meer een onderdeel van de samenleving vormde, dacht dat de ontwikkelingen in Duitsland hun deur voorbij zou gaan.
Zeker aan de oostkant van het Duitse Rijk en de Oost-Europese staten werden de ontwikkelingen met angst gezien. Het verhaal was daar anders, en Joden in dat deel van Europa waren opgegroeid met geweldsuitbarstingen en vervolgingen. De signalen van de negatieve ontwikkelingen werden daar wel opgepakt en velen besloten om te vertrekken. Ook naar Nederland.
Het gezin van koopman in wijn Jacob (Yaakov) Goldstein (Bochnia, Polen, 10 maart 1893 – Tel Aviv, 30 juni 1978) en Hanna (Hinda/Hinde) Mannheimer (Cięcina, Polen, 9 februari 1891 – Tel Aviv, 7 november 1975) was zo’n gezin. Vanaf 1919 woonden ze in Breslau, toen de derde stad van Duitsland in Silezië, nu Wrocław in Polen. Breslau had een grote Joodse bevolking.
Hanna en Jacob arriveerden in Breslau met twee kinderen; Rosa Fanni (Roiza Faiga; Kattowitz (Katowice), – Auschwitz, ) en Hanne (Chana, Oswieçim, Polen, 1 april 1917). In Breslau werden vervolgens de meeste kinderen in het gezin geboren; Regina (Rivka, Breslau, 5 april 1919 – Petach Tikva, 11 juli 1982), Sally (Yekutiel Zalman, Breslau, 15 juni 1920), Alfred (Naftali, Breslau, 27 oktober 1923) en waarschijnlijk werd ook Manfred (Moshe Zvi, 11 november 1926 -2008) daar geboren.
Al voor maart 1934 vluchtte het gezin naar Nederland, waar ze eerst in Weesp werden opgevangen. In Weesp werden in 1933 15 Duits-Joodse vluchtelingen opgevangen, met als grootste gezin de Kanareks, bestaande uit zeven personen. Wellicht waren de Goldstein in grootte het tweede gezin. Ze verbleven er maar kort.
Vanaf 24 maart 1934 woonde het gezin van, volgens de archiefkaart, koopman in wijn Jacob Goldstein en Hanna Mannheimer in Amsterdam, op de Ruyschstraat 41-2. Ze woonden er nog geen twee jaar toen ze in juli 1936 verhuisden naar de Blasiusstraat 36-2. Daar zouden ze gedurende de bezetting blijven wonen.
Bar Mitswa
Het gezin ging naar de synagoge op de Nieuwe Kerkstraat 149, de Russische Sjoel (Russensjoel). Daar is een spoor van gevonden, want op 18 november 1939 vierde Manfred er zijn Bar Mitswa.
Hitler was toen Polen al binnengevallen, Frankrijk en Groot-Brittannië hadden hem de oorlog al verklaard en in Nederland voelde men zich nog veilig. Tijdens de Eerste Wereldoorlog was Nederland neutraal gebleven, de hoop was dat dit ook nu aan ons voorbij zou gaan.
De oorlog ging aan Nederland niet voorbij, op 10 mei 1940 viel het Duitse leger Nederland binnen, op 14 mei werd de binnenstad van Rotterdam gebombardeerd en op 15 mei volgde de capitulatie. De verhalen over vervolging van Joden in het Duitse Rijk waren al bekend, maar in de eerste maanden gebeurde dat niet in Nederland. Nog niet, want eind 1940 werden Joodse ambtenaren ontslagen en daarna volgde maatregel op maatregel tot ook in Nederland Joden op grote schaal werden vervolgd.
De Sjoa ging niet aan het gezin Goldstein voorbij. Rosa Fanni en haar echtgenoot Abraham Packter (Amsterdam, – Auschwitz, ), die op de 2e Boerhaavestraat 78hs woonden, werden vermoord. Hun drie kinderen, Aron Lappidot (Amsterdam, 3 februari 1937 – B’nei B’rak, 22 juni 2001), Naphtali (Amsterdam, 16 april 1938) en Lea Debora (Amsterdam, 2 juni 1940) overleefden, zij waren al voor de vlucht van hun ouders bij niet-Joodse gezinnen in de onderduik gebracht.
Net zoals de rest van de familie Goldstein probeerden Rosa Fanni en Abraham te vluchten. Ze werden in België opgepakt en via het Belgische doorgangskamp – Kazerne Dossin in Mechelen, op 1 september 1942 naar Auschwitz gedeporteerd waar ze na aankomst werden vergast.
De rest van het gezin lukte het om het veilige Zwitserland te bereiken. Daar bleven ze tijdens de rest van de oorlog. Na de oorlog keerde het gezin terug naar Amsterdam. Op 27 november 1945 werden ze ingeschreven op de Amstelkade 40-3. Hanna en Jacob vroegen de voogdij over hun kleinkinderen Aron Lappidot, Naphtali en Lea Debora.
Op 9 februari 1948 werd het gezin ingeschreven op de Uiterwaardenstraat 130-3, op 20 juni 1966 op de Churchilllaan 202hs.
bron:
Jacob Goldstein, kaart Joodsche Raad, Arolsen Archives, 130295061 (Jacob GOLDSTEIN).
Jakob Goldstein, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 1443.
Hanne Goldstein, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 273.
Regina Goldstein, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 273.
Sally Goldstein, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 1443.
Manfred Goldstein, Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 10-11-1939, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 15-02-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874597:mpeg21:p003.
Ruyschstraat 41-2, Stadsarchief Amsterdam, Woningkaarten, archiefnummer 5445, inventarisnummer 309.
Abraham Packter, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 619.
Abraham Packter, kaart Joodsche Raad, Arolsen Archives, 130350510 (Abraham PACKTER).
Hulp in de huishouding, Advertentie. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 25-01-1946, p. 12. Geraadpleegd op Delpher op 17-02-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010872181:mpeg21:p012.
Abraham Packter, Stadsarchief Amsterdam, Politierapporten ’40-’45, archiefnummer 5225, inventarisnummer 6085.
illustratie:
Manfred Goldstein, Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 10-11-1939, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 15-02-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874597:mpeg21:p003.
Hulp in de huishouding, Advertentie. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 25-01-1946, p. 12. Geraadpleegd op Delpher op 17-02-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010872181:mpeg21:p012.