Haarlemmerstraat

De Haarlemmerstraat is een straat in het centrum van Amsterdam, tussen de Nieuwendijk en de Haarlemmerdijk. Ter hoogte van het Singel stond tot de stadsuitbreiding van 1593 de Haarlemmerpoort. Na verplaatsing naar het westen kwam de Spaarndammerdijk binnen de omwalling te liggen en het eerste deel werd de Haarlemmerstraat. De tegenwoordige Haarlemmerstraat is een drukke winkelstraat.

Haarlemmerstraat 2 – boekhandel Joh. Stemler
Het pand van deze boekhandel werd in opdracht van Joh. Stemler ontworpen door architect Emanuel Marcus Rood.

Haarlemmerstraat 6 – goedkope winkel I. Zwaaf
Rond 1932 was hier een goedkope winkel in goud, zilver en diamanten gevestigd van I. Zwaaf. Vermoedelijk was dit de zaak van Israël Zwaaf (Amsterdam, 26 augustus 1883 – Auschwitz, 30 september 1942). Israël was gehuwd met Jacoba Antonia Philippus (Amsterdam, 28 november 1899 – Zandvoort, 16 december 1938). In het begin van de bezetting woonde Israël in Utrecht, tijdens het begin van de bezetting op de Plantage Franschelaan 18^-1.

Haarlemmerstraat 11 – Evaline Stodel
Evaline Stodel (Amsterdam, 30 oktober 1922 – Sobibor, 9 juli 1943) werd hier geboren. Zij was een dochter van Bloempje van Thijn (Amsterdam, 15 oktober 1888 – Sobibor, 2 juli 1943) en Jacob Stodel (Amsterdam, 28 februari 1888 – Sobibor, 2 juli 1943). Evaline had twee broers; de tweeling Michel (Amsterdam, 13 januari 1924 – Midden-Europa, 31 maart 1944) en Daniël (Amsterdam, 13 januari 1924 – Midden-Europa, 31 maart 1944). In het begin van de bezetting woonde het gezin op de Waverstraat 68^-1 in Amsterdam.

Haarlemmerstraat 25 – Jacob Hollander en Lizette Levie
Tandarts en likdoornsnijder Jacob Hollander (Zutphen, 15 augustus 1851 – december 1929) en Lizette Levie (Doesburg, 18 juli 1849 – Amsterdam, 23 juni 1932) vierden op dit adres op 16 mei 1907 hun 25-jarig huwelijk. Later woonden zij op de Oudeschans 14, zie aldaar.

Haarlemmerstraat 27 – Arnold van Es
Arnold van Es (Amsterdam, 5 maart 1918 – Auschwitz, 31 december 1942) werd hier geboren. Hij werd later filmregisseur. Zijn moeder was Leentje Kuijt (Amsterdam, 21 januari 1886 – Sobibor, 4 juni 1943), zijn vader Mozes van Es (Amsterdam, 21 juni 1886 – Sobibor, 4 juni 1943) en Arnold was gehuwd met Herta Ruth Erika David (Berlijn, 10 juli 1915 – Auschwitz, 18 september 1942). Herta en Arnold woonden in het begin van de bezetting op de Zeedijk 1 in Amsterdam.

Haarlemmerstraat 28 – Van Praag – Barnstijn
Rijntje van Praag – Barnstijn (Zutphen, 30 maart 1852 – Amsterdam, 17 november 1928) had hier rond 1878 een zaak in garen, band, knopen, lint en tule alsmede kindergoederen, lingerie en glacé handschoenen. Rijntje was gehuwd met Mozes van Praag (Den Haag, 4 maart 1849 – Den Haag, 13 maart 1927).

Bij de opening schreef het Nieuw Israëlietisch Weekblad: De bekende Rotterdamsche Joodsche Bioscoopexploitant, de heer A. Chermoek, die reeds tal van jaren de Prinses en Corso bioscopen te Rotterdam exploiteert, leidt sinds eenige maanden het Rex-Theater in de Haarlemmerstraat 31-39. Dit theater, vroeger bekend als Scala-Bioscoop, is schitterend gerestaureerd, van neon-verlichting en de beste klankfilmapparaten voorzien. Dit theater is dan ook bekend om zijn uitstekend geluid. Wij kunnen onzen lezers dan ook aanraden, dit theater te bezoeken. De komende week draait een van de mooiste films van het seizoen: „Het gebeurde op een avond”, met Claudette Colbert en Clark Cable.

Haarlemmerstraat 31-39 – Cinema Rex
Van 1912 tot 1989 stond hier het pand van Cinema Rex. In 1912 werden de deuren geopend onder de naam Scala van uitbater Gerrit Tjepkema met 150 stoelen. Kort na de opening kon het buurpand bij de bioscoop gevoegd worden. In 1922 werden de bestaande gebouwen vervangen door een gloednieuwe bioscoop die ontworpen was door architect Gerard Mastenbroek. Er was nu plaats voor 1000 stoelen. In 1936 werd de zaak verkocht aan Aron Chermoek (Mozir, Rusland, 14 september 1884 – Mauthausen, 12 oktober 1942). Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd deze Joodse onderneming onteigend en nadien geëxploiteerd door de Holland-Twente Bioscoop-Onderneming NV.
In 1950 kreeg de familie Chermoek de bioscoop terug en werd nu geëxploiteerd door Chermoeks Theater NV, geleid door de zoon van Aron, Ilja (Elia) Chermoek (Rotterdam, 21 maart 1909) en zijn vrouw Geertruida Bertha (Truus) de Jong (Rotterdam, 29 juli 1906).
Zij exploiteerden het theater tot 1970 met een steeds veder slinkend aantal zitplaatsen, aan het eind waren er nog 530 over. De onderneming werd verkocht. Het theater sloot in 1985 zijn deuren. In 1987 werd het theater opnieuw in gebruik genomen als pornobioscoop onder de naam Parisien, omdat het theater met die naam aan de Nieuwendijk afgebroken werd ten behoeve van een uitbreiding van het Victoria hotel. Parisien was er tot 1989 gevestigd. Daarna stond het gebouw tot de sloop in 1992 leeg. 

Haarlemmerstraat 40 – firma M. Stibbe
Firma M. Stibbe, rond 1928 hier en op de Haarlemmerdijk 163 gevestigd, verkocht radio-salonkasten en dergelijke.

Haarlemmerstraat 51 – schoenenwinkel Presburg
Hier was een schoenenzaak gevestigd van Salomon Presburg.

Haarlemmerstraat 59 – Millie Clarenburg
Marianne (Millie) Clarenburg (Amsterdam, 12 maart 1919 – Auschwitz, 9 augustus 1942) werd op 12 maart 1919 in de Boerhaavekliniek geboren maar het gezin woonde op dit adres.
Millie zou later trouwen met Hartog Waterman (Amsterdam, 26 juni 1917 – Auschwitz, 30 september 1942) en haar ouders waren Betje Hijman (Amsterdam, 23 februari 1895 – Auschwitz, 1 september 1942) en Salomon Clarenburg (Amsterdam, 15 januari 1894 – Auschwitz, 30 september 1942). Millie had een broer Simon (Amsterdam, 22 februari 1921 – Auschwitz, 1 september 1942).

Haarlemmerstraat 76 – Herman Metzelaar
Herman (Hijman) Metzelaar (Amsterdam, 16 april 1900 – Midden-Europa, 31 maart 1944) vierde op 3 mei 1913 zijn Bar Mitswa (kerkelijk meerderjarig). Hij was een zoon van Abraham Metzelaar (Amsterdam, 11 februari 1873 – Amsterdam, 25 februari 1930) en Rebecca Swaab (Amsterdam, 5 mei 1873 – Amsterdam, 7 mei 1941). Herman was in het begin van de bezetting gehuwd met Anna de Raaij (Amsterdam, 12 juni 1901 – Auschwitz, 19 oktober 1942).

Haarlemmerstraat 78 – Spier’s meubelmagazijn
Rond 1905 was hier Spier’s meubelmagazijn gevestigd. Isaac Spier (Rotterdam, 30 maart 1864 – Auschwitz, 20 november 1942) was de uitbater. Isaac huwde op 18 oktober 1888 met Helena Hartog (Antwerpen, 15 juli 1864 – Amsterdam, 15 juli 1924) en zij hadden twee kinderen, Simon en Jacob Hartog (Amsterdam, 22 februari 1892). Op 22 maart 1927 werd er een opheffingsveiling gehouden. In het begin van de bezetting woonde Isaac op de Brahmsstraat 17^hs.

Haarlemmerstraat 87 – kledingmagazijn ‘De Concurrent’.
Levie de Liver (Nijkerk, 9 juni 1878 – Auschwitz, 1 mei 1945) was de uitbater van deze onderneming rond 1912. Levie was gehuwd met Aaltje Dooseman (Amsterdam, 21 april 1880 – Amsterdam, 5 december 1940) en zij hadden twee kinderen, Sophia (Amsterdam, 9 maart 1906 – Cinisi, Italië, 23 december 1973) en Willem (Amsterdam, 7 maart 1916 – Auschwitz, 22 oktober 1943).

Haarlemmerstraat 87 – winkelruimte en pui
In 1936 werd deze winkelruimte vergroot en kwam er een nieuwe pui naar ontwerp van architect Simon Vieyra.

Haarlemmerstraat 87 – Hulp aan Vertrekkenden
Tijdens de bezetting was hier een kantoor gevestigd van de afdeling ‘Hulp aan Vertrekkenden’ van de Joodsche Raad.

Haarlemmerstraat 102 – Jacob Velleman
Hier woonde Jacob Velleman. Vader was Mozes Velleman (Groningen, 14 februari 1886 – Amsterdam, 30 december 1962) en moeder was Roosje Wolff (Nieuwe Pekela, 30 augustus 1884). Jacob was echter ouder dan wat vermeld was bij de foto in De Joodsche Prins. Hij werd geboren op 30 maart 1907 en overleed op jonge leeftijd, op 29 juni 1929. Ten tijde van de foto was Jacob ruim vijf jaar oud. 
Vader Mozes had hier al in 1919 een rijwielenzaak.

Haarlemmerstraat 106 – Kurt Pommer en Clara Sara Grodzin
Op 24 februari 1942 werden hier Kurt Pommer en zijn moeder Clara Sara Grodzin vermoord.

 

 

 

 

 

bron:
Spier’s meubelmagazijn, Advertentie. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 25-08-1905, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 04-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010871800:mpeg21:p008.
Hollander – Levie, Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 10-05-1907, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 04-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010871785:mpeg21:p006.
De Concurrent, Advertentie. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 11-09-1912, p. 10. Geraadpleegd op Delpher op 04-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860223:mpeg21:p010.
Herman Metzelaar, Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 25-04-1913, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 04-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860255:mpeg21:p005.
Levie de Liver, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 514.
Isaac Spier, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 767.
Jacob Hartog Spier, Stadsarchief Amsterdam, Militieregisters, archiefnummer 5182, inventarisnummer 4395.
Arnold van Es, Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 08-03-1918, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860548:mpeg21:p006.
Velleman rijwielen, Advertentie. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 14-03-1919, p. 8. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010859722:mpeg21:p008.
Millie Clarenburg, Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 14-03-1919, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010859722:mpeg21:p006.
Evaline Stodel, Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 03-11-1922, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874076:mpeg21:p006.
Michel en Daniël Stodel, Familiebericht. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 18-01-1924, p. 15. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000583046:mpeg21:p00015.
Spier, Advertentie. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 18-03-1927, p. 12. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858169:mpeg21:p012.
i. Zwaaf, Advertentie. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 11-03-1932, p. 8. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000586054:mpeg21:p00008.
Israël Zwaaf, Stadsarchief Amsterdam, Politierapporten ’40-’45, archiefnummer 5225, inventarisnummer 7153.
Israël Zwaaf, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 967.
Rijntje Barnstijn, Stadsarchief Amsterdam, Bevolkingsregister 1874-1893, archiefnummer 5000, inventarisnummer 1729.
Van Praag – Barnstijn, Weekblad voor Israëlieten. 15 maart 1878. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMUBA15:005599037:00001.
Stibbe, De Joodsche jeugdkrant. 2 augustus 1928. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=OBA01:022967018:00001.
Geertruida Bertha de Jong, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 1527.
Elia Shermoek, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 739.
REX-THEATER. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 25-09-1936, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 01-02-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010871364:mpeg21:p007.

illustratie:
Stadsarchief Amsterdam, beeldbank. Haarlemmerstraat vanaf het Singel richting Korte Prinsengracht. 1900. PBKD00124000007.
Jacob Velleman, Foto Kisch, Amsterdam. De jongste wielrijder. Het is de 3 – jarige Jacob Velleman het zoontje van den rijwielhandelaar, Velleman, Haarlemmerstraat 102.
Herman Metzelaar, Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 25-04-1913, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 04-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860255:mpeg21:p005.
Arnold van Es, Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 08-03-1918, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860548:mpeg21:p006.
Velleman rijwielen, Advertentie. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 14-03-1919, p. 8. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010859722:mpeg21:p008.
Millie Clarenburg, Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 14-03-1919, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010859722:mpeg21:p006.
Michel en Daniël Stodel, Familiebericht. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 18-01-1924, p. 15. Geraadpleegd op Delpher op 06-01-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000583046:mpeg21:p00015.

gepubliceerd:
6 januari 2025

laatst bijgewerkt:
6 januari 2025