Verzetsgroep De Ondergedoken Camera legde vanaf september 1944 verschillende gebeurtenissen vast waardoor er visueel materiaal is over deze periode. Het was een groep met Joodse en niet-Joodse leden en het vastleggen van de activiteiten van de bezetter was niet toegestaan. Een aantal leden van de verzetsgroep waren:
Emmy Eugenie Andriesse (Den Haag, 14 januari 1914 – Amsterdam, 20 februari 1953), dochter van Abraham Andriesse (Rotterdam, 7 december 1886) en Else Fuld (Den Haag, 17 maart 1889 – Den Haag, 10 oktober 1929), was een Nederlandse fotografe. In 1941 trouwde ze met grafisch ontwerper en beeldend kunstenaar Dick Elffers. De Joodse Emmy zat tijdens een deel van de bezetting ondergedoken. Eind 1944 regelde een bevriende antropoloog een vervalste ariërverklaring voor haar en kon zij weer aan het publieke leven deelnemen. Haar foto’s tonen de gruwelijke omstandigheden van de hongerwinter in Amsterdam.
Paul (Paulus Louis) Bessem (Amsterdam, 9 april 1907 – Muiderberg, 25 mei 1979). Bessem werkte en woonde in Amsterdam en sloot zich tijdens de oorlog aan bij De Ondergedoken Camera. Hij trouwde op 21 april 1937 in Rotterdam met Sophie Mok (Delft, – Auschwitz, ). Tijdens de bezetting woonden Paul en Sophie met hun zoon Arthur Vincent (Den Haag, ) op de Prinsengracht 649-1.
Eva Marianna Besnyö (Boedapest, 29 april 1910 – Laren, 12 december 2003) groeide op in een liberaal-Joods gezin en kreeg op haar zestiende verjaardag een Kodak-boxcamera. Op haar achttiende volgde ze een cursus reclame- en portretfotografie en werd gestimuleerd om naar Berlijn te gaan en om daar als professioneel fotograaf aan de slag te gaan. Ze leerde de Nederlandse fotograaf John Fernhout (Bergen (NH), 9 augustus 1913 – Jeruzalem, 1 maart 1987) kennen, een zoon van Charlie Toorop, en nadat John in 1930 naar Nederland terugkeerde volgde Eva hem in 1932. John en Eva trouwden in Bergen (NH) op 25 juli 1933 en scheidden in 1945.
In het begin van de bezetting woonden John en Eva op de Leidsekade 59-2. In 1942 dook Eva onder. Ze ontving via Willem Arondeus een vervalst persoonsbewijs waardoor ze werd “geariseerd” en meer vrijheid kreeg. Ze raakte betrokken bij het verzet en maakte vooral pasfoto’s voor vervalste persoonsbewijzen.
Carel Adriaan Blazer (Amsterdam, 16 juni 1911 – Nijmegen, 16 januari 1980) was een fotograaf en Nederlands verzetsstrijder tijdens de Tweede Wereldoorlog. Vanaf november 1935 woonde Carel op de Keizersgracht 522hs.
Charles Breijer (Den Haag, 26 november 1914 – Hilversum, 18 augustus 2011) was een Nederlands cineast, fotograaf en verzetsstrijder tijdens de Tweede Wereldoorlog. Charles trouwde op 30 april 1941 met Christina Hendrika de Jong (Amsterdam, 7 oktober 1919). Hoewel zijn archiefkaart bij het Stadsarchief Amsterdam aangeeft dat hij tijdens de bezetting op diverse adressen woonde, woonde Christina van 1941 tot 1945 op de Schinkelkade 27-3.
Violette Cornelius (Batavia, 17 maart 1919 – Saint-Maximin-la-Sainte-Baume, 24 januari 1998) was een fotografe en Nederlands verzetsstrijdster tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze stond eerst geregistreerd als fotografe van een reclamebureau, later als persfotograaf. Violotte trouwde op 20 mei 1942 met Hendrik Jan Huckriede (Hengelo, 15 augustus 1914). Tijdens de bezetting woonde Violotte op het Leidseplein 8-2.
Cobie (Jacoba Sijtske) Douma (Drachten, 30 april 1914 – Deventer, 7 oktober 2001) was een Nederlands fotograaf en verzetsstrijder. Zij was tijdens de Tweede Wereldoorlog lid van De Ondergedoken Camera. Cobie wilde graag geschiedenis studeren wat niet mogelijk bleek door haar vooropleiding. Ze werd lerares huishoudkunde. In 1941 kreeg ze een fulltime aanstelling in Winschoten en ging er, ondanks het verbod door de bezetter, fotograferen. Zo fotografeerde ze een razzia bij de gereformeerde kerk in Winschoten. Ze fotografeerde ook in Amersfoort en Groningen. Haar foto’s liggen bij het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam.
Cees (Christoffel Jan) Holtzapffel (Woerden, 4 augustus 1876 – Haarlem, 8 januari 1951) woonde op de De Lairessestraat 112.
Fritz Kahlenberg (Berlijn, 12 februari 1916 – New York, 15 oktober 1996) was een uit Duitsland gevluchte Jood. Hij ging in Amsterdam werken in de filmindustrie. Hij zat ondergedoken op de Michelangelostraat 36. Kahlenberg was samen met Tonny van Renterghem initiatiefnemer van De Ondergedoken Camera. Hij organiseerde de tentoonstellingen van deze illegale fotogroep.
Marius Christiaan Meijboom (Meppel, 11 oktober 1911 – Epe, 11 september 1998). Marius was een zoon van een drogist uit Meppel. Vanaf 1935 verschenen er foto’s van Marius en vanaf 1936 had hij een atelier in Amsterdam, waarschijnlijk op de Vossiusstraat 4hs. Op zijn archiefkaart bij het Stadsarchief Amsterdam werd zijn beroep aangetekend als kunstfotograaf. Zijn bekendste foto’s uit de tijd van de bezetting waren van de hongerwinter. Lees verder.
Cas (Casparus Bernardus) Oorthuys (Leiden, 1 november 1908 – Amsterdam, 22 juli 1975) was een fotograaf en Nederlands verzetsstrijder tijdens de Tweede Wereldoorlog. Op 3 april 1940 trouwde Cas met Lydia Krienen (Den Haag, 12 september 1919) en zij woonden op Amstel 3boven. Zelfs op die locatie maakte Cas foto’s van het leeghalen van het huis van zijn buurman, de Joods-Duitse uitgever Louis Lamm en zijn dochter Ruth Fanny.
Wiel (Wilhelmus Hubertus Jacobus) van der Randen (Venlo, 10 maart 1897 – Amsterdam, 24 juli 1949) was een Nederlandse fotograaf, journalist, schilder en tekenaar. Op zijn kaart bij het Stadsarchief Amsterdam werd hij persfotograaf genoemd. Op 27 januari 1920 trouwde Wiel te Venlo met Angela Anna Teuns (Meerlo, België, 24 juni 1893). Tijdens de bezetting woonden zij op de Leidsegracht 42hs en hadden vier kinderen.
Tonny van Renterghem (Amsterdam, 28 juni 1919 – Sequim, Washington, USA, 19 juli 2009) was officier in het Nederlandse leger. Hij zat ondergedoken op de Michelangelostraat 36 en woonde voor de bezetting op de Gabriel Metsustraat 9hs. In 1948 vertrok Tonny naar Los Angeles.
Van Renterghem was samen met Fritz Kahlenberg initiatiefnemer van De Ondergedoken Camera. Hij organiseerde de tentoonstellingen van deze illegale fotogroep. In de Verenigde Staten werd Tonny schrijver, cameraman, adviseur en assistent van de regisseur George Stevens. Hij werd in Hollywood adviseur op technisch en historisch gebied en werkte mee aan de film The Diary of Anne Frank
Hans Sibbelee (Leeuwarden, 8 november 1915 – Maartensdijk, 30 maart 2003). Hij trad in 1935 in dienst bij Phiips waar hij na een paar maanden werd ontslagen vanwege het meenemen van communistische geschriften. Vervolgens vond hij een baan in Den Haag en verhuisde naar Voorburg, waar hij in een studentenhuis ging wonen. Een van de medestudenten was Emmy Andriesse, later ook lid van de verzetsgroep De Ondergedoken Camera, waar ook hij zich later bij zou aansluiten. Zijn onderduikadres in die periode was de Kromme Waal 31.
Krijn Hendrik Taconis (Rotterdam, 7 mei 1918 – Toronto, 12 juli 1979). Krijn was foto-journalist en maakte al foto’s voor het verzet in de tijd voor hij lid werd van De Ondergedoken Camera. Voor de Tweede Wereldoorlog woonde en werkte Krijn in de Verenigde Staten. Vlak voor de oorlog keerde hij terug naar Nederland en vestigde zich in Schiebroek. Vervolgens woonde hij volgens de archiefkaart bij het Stadsarchief Amsterdam in Schiebroek op de Adrianalaan 341 en vanaf november 1941 in Amsterdam. Daar woonde hij achtereenvolgens op de Prinsengracht 418hs, Leidsestraat 43b, en de Lange Leidsedwarsstraat 8-3.
Ingeborg Luise Wallheimer (Bremen, 27 maart 1920 – New York, 2 oktober 1996) was een Duitse vrouw die met haar latere echtgenoot (gehuwd op 5 september 1946), de Joodse Fritz Dietrich Kahlenberg (Berlijn-Lichterfelde, 12 februari 1916 – New York, 15 oktober 1996) tijdens de Tweede Wereldoorlog het Nederlandse verzet hielp. Fritz was een van de oprichters van de verzetsgroep De Ondergedoken Camera. Kahlenberg was onder de schuilnaam Joop van Deth de koerier voor de verzetsgroep. Zij werden onderscheiden met het Verzetsherdenkingskruis (VHK).
Vanaf juni 1939 woonde Ingeborg op de Richard Wagnerstraat 2hs. Fritz woonde in het begin van de bezetting op de Michelangelostraat 36-3.
Ad (Adrianus) Windig (Heemstede, 8 november 1912 – Callantsoog, 9 maart 1996). Ad woonde in februari 1940 in een pension op de Tesselschadestraat 1b en rond 4 juli 1941 op de Oudezijds Achterburgwal 192-1.
De Ondergedoken Camera
De groep ontstond na Dolle Dinsdag (5 september 1944), toen de fotograaf Fritz Kahlenberg en de verzetsman Tonny van Renterghem besloten om de naderende bevrijding van Amsterdam in foto’s vast te leggen. Ze werkte vanuit het verzetsbolwerk Michelangelostraat 36 in Amsterdam-Zuid en omvatte zowel professionele fotografen als amateurs. Het doel was hun capaciteiten in te zetten om de bezetting te documenteren. Omdat fotograferen was verboden, werkten zij onder zeer moeilijke omstandigheden. Voor hun eigen veiligheid bleven ze vaak anoniem voor elkaar en kenden ze elkaar soms alleen bij hun schuilnaam.
Ze fotografeerden het onrecht stiekem, hun Rolleiflex verborgen in de plooien van hun winterjas of boodschappentas. Hun werk zou later uitgroeien tot een van de aangrijpendste documenten van het laatste oorlogsjaar. De onderdrukking, het verzet en het lijden van de bevolking tijdens de hongerwinter werd vastgelegd.
bron:
Lydia Krienen, Stadsarchief Amsterdam, Persoonskaarten, archiefnummer 30408, inventarisnummer 280.
Paul Louis Bessem, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 1294.
Carel Adriaan Blazer, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 1303.
Charles Breijer, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 119.
Christina Hendrika de Jong, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 397.
Violette Cornelius, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 1368.
Marius Christiaan Meijboom, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 1649.
Marius Christiaan Meijboom, Geheugen van Drenthe, https://geheugenvandrenthe.nl/encyclopedie-drenthe/meijboom-marius-christiaan (geraadpleegd 5 februari 2026).
Wiel van der Randen, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 662.
Tonny van Renthergem, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 669.
Tonny van Renthergem, Wikipedia, https://nl.wikipedia.org/wiki/Tonny_van_Renterghem (geraadpleegd 5 februari 2026).
Krijn Hendrik Taconis, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 799.
Ingeborg Luise Wallheimer, Stadsarchief Amsterdam, Archiefkaarten, archiefnummer 30238, inventarisnummer 899.
Fritz Dietrich Kahlenberg, kaart Joodsche Raad, Arolsen Archives, 130314804 (Fritz D KAHLENBERG).
Adrianus Windig, Stadsarchief Amsterdam, Politierapporten ’40-’45, archiefnummer 5225, inventarisnummer 6650.
Adrianus Windig, Stadsarchief Amsterdam, Politierapporten ’40-’45, archiefnummer 5225, inventarisnummer 6173.
Willem Ellenbroek, Spin in web van clandestiene fotografen, De Volkskrant (24 oktober 1996).
Eva Besnyö, wikipedia, https://nl.wikipedia.org/wiki/%C3%89va_Besny%C5%91 (geraadpleegd 6 februari 2026).
Eva Marianna Besnyö, Stadsarchief Amsterdam, Persoonskaarten, archiefnummer 30408, inventarisnummer 46.
illustratie:
Tentoonstelling De Ondergedoken Camera in 1945. Interview met verzetsstrijder en medeoprichter Tonny van Renterghem. Rijksvoorlingsdienst / AnonymousUnknown author, Public domain, via Wikimedia Commons.
gepubliceerd:
6 februari 2026
laatst bijgewerkt:
6 februari 2026