Weesp

synagogeweespDe Joodse inwoners van Weesp namen in 1774 hun eerste synagoge in gebruik. Deze was gevestigd aan de Korte Middenstraat. Dit gebouw heeft dienst gedaan tot 1840. De oude synagoge was toen in zo’n slechte staat dat er een inzamelingsactie gehouden werd en aan het eind van 1840 kon de nieuwe synagoge, op de hoek van de Nieuwstraat en de Hanensteeg, gewijd worden.

De Joodse gemeenschap in Weesp was klein, maar actief. In Weesp was er een godsdienstschool, onder leiding van de heer L. S. Spier, die zeer goed bekend stond. Dit schooltje stond aan de Slijkstraat en was in bezit van de Joodse gemeente. Verder bestond het bezit van de Joodse gemeente uit de synagoge, de ernaast gelegen woning en Middenstraat 93, 95 en 97.

Het bestuur van de synagoge bestond uit vijf leden en er bestond in Weesp een begrafenisorganisatie, de chewre. Bij begrafenissen werden drie Joodse begraafplaatsen gebruikt, die in Muiderberg, tot 1912 de begraafplaats Zeeburg in Amsterdam (toen werd deze begraafplaats gesloten) en daarna de begraafplaats in Diemen.
De grootste bloei maakte de Joodse gemeenschap in Weesp door tussen 1840 en 1890. In 1809 woonden 104 Joden in Weesp, in 1883 was het aantal gestegen tot 173, 4,5 % van de bevolking van Weesp. Dat was het grootste aantal Joden dat ooit in Weesp heeft gewoond.

Trek naar de stad
Aan het eind van de 19e eeuw kwam de trek naar de grote stad op gang, en vanuit Weesp vertrokken veel Joodse inwoners of naar Amsterdam, of naar de plaatsen in het Gooi. In 1901 was het aantal Joodse inwoners gedaald naar 80, in 1911 tot 75.
Het laatste grote feest voor de Joodse gemeenschap in Weesp was in 1930, toen de sjoel 90 jaar bestond. In 1940 was de oorlog uitgebroken en werd er niets meer gevierd.
Vanaf 1933 kwamen er in totaal 15 Duits-Joodse vluchtelingen in Weesp wonen. Het gezin van Mozes Kanarek was het grootste gezin. Zij woonden vanaf 1933 op Hoogstraat 28 en vanaf 1937 op Stationsplein 11, en het gezin bestond uit zeven personen en een van hen, Ruth, overleefde de oorlog.

Ook Ruth ervoer de onverschilligheid bij de Nederlanders en het gedrag van de bewAriërs bij haar terugkomst uit de kampen en vertrekt naar Israël. In 1984 kwam ze voor de 4 mei herdenking terug naar Weesp en krijgt dan van de voormalige buren thee te drinken uit een haar zeer bekend kopje – een kopje van haar moeder. Gelukkig zijn er ook Weespenaren die haar bezittingen van haar ouders bij dit bezoek teruggeven.

Februaristaking
Weesp deed mee met de Februaristaking in 1941. Maar dit protest mocht niet baten want alle Joodse inwoners van Weesp werden op 29 april 1942 weggevoerd. Dit gebeurde in alle stilte en zonder razzia en op 4 mei 2008 werd een documentaire hierover uitgezonden bij de KRO.
De synagoge werd geplunderd, alleen de Heilige Ark bleef behouden.
Na de oorlog waren er te weinig Joden over om deze gemeente draaiend te houden en de gemeente werd samengevoegd met de Joodse gemeente van Bussum. De synagoge werd verder gebruikt als garage. In 1986 werd de synagoge gerestaureerd en werd het Arbeidsbureau er gevestigd. In april 1997 werd het gebouw weer in gebruik genomen als synagoge.

Margarinefabriek De Valk
Margarinefabriek De Valk was opgericht door David (Bernard) Bakker (Beverwijk, 28 januari 1872 – Bloemendaal, 2 maart 1948), de heer John Andriesse (Amsterdam, 6 juli 1894 – 1950) en de heer Hülsenbeck. Bakker en Andriesse waren Joods. Davids zoon Arthur (Amsterdam, 13 juni 1905 – Amersfoort, 20 februari 1982) werd later adjunct-directeur.
Margarinefabriek de Valk heeft, tot deze overging naar een andere eigenaar in de jaren zeventig van de vorige eeuw, naast niet-koosjere ook altijd koosjere margarine gemaakt, Brocho, Simcho en Kowoud. Brocho werd ook na de oorlog geproduceerd. De margarine werd onder rabbinaal toezicht geproduceerd op de maandagen, nadat op de voorgaande vrijdag de machines met kokend water gereinigd waren.
De margarinefabriek had veel te maken met de ernaast gelegen Gimpel’s zeepfabriek. De zeep werd namelijk gemaakt van datgene dat na de fabricage van margarine overbleef. Volgens een nabestaande van een van de ondernemers van de zeepfabriek, David Bakker, was Gimpel de manager van de zeepfabriek die behoorde bij margarinefabriek De Valk, hij was een zwager van Bakker uit zijn eerste huwelijk. Blijkbaar heeft de zeepfabriek indertijd de naam van de manager gekregen.
De fabriek stond tot oktober 2009 in Weesp, toen brandde het gebouw volledig af.

1934

Zeepfabriek
W. Gimpel’s Zeepfabriek was in Weesp gevestigd. Voor de oorlog produceerde dit bedrijf (ook) koosjere zeep en adverteerde daarmee in het Nieuw Israëlietisch Weekblad. In 1947 was dit bedrijf op de Nijverheidslaan 542 gevestigd.

 

 

bron:
“Zeep > Staatsbedrijf der Posterijen, Telegrafie en Telefonie”, “Staatsbedrijf der Posterijen, Telegrafie en Telefonie. Hoofdbestuur”, “Naamlijst voor den interlocalen telefoondienst 1947”. PTT, 1947. Geraadpleegd op Delpher op 02-12-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMMVC01:000000038
“Mededeelingen van de Administratie NEE (artikel zeep)”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 07-09-1934. Geraadpleegd op Delpher op 02-12-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874535:mpeg21:a0315
“Advertentie Gimpel”. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 1934/09/21 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 26-09-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000581082:mpeg21:p00007
De Joodsche middenstander, De Valk, Weesp. Geraadpleegd op Delpher op 01-12-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMUBA15:005669017:00001
Gimpel’s zeepfabriek, email J. Bakker d.d. 1 december 2020
John Andriesse via https://bevrijdingsportretten.nl/portret/john-andriesse/ (geraadpleegd 1 december 2020).
Stadsarchief Amsterdam, John Rudolf Andriesse, Gezinskaarten, archiefnummer 5422, inventarisnummer 24

Illustratie:
“Mededeelingen van de Administratie NEE (artikel zeep)”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 07-09-1934. Geraadpleegd op Delpher op 02-12-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874535:mpeg21:a0315
“Advertentie Gimpel”. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 1934/09/21 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 26-09-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000581082:mpeg21:p00007
De Joodsche middenstander, De Valk, Weesp. Geraadpleegd op Delpher op 01-12-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMUBA15:005669017:00001

laatst bijgewerkt:
1 december 2020