Koestraat

indexkoestraatEen beetje vreemde naam, Koestraat, middenin een stad. De meeste mensen Amsterdammers zullen of dit straatje bij de Nieuwmarkt niet kennen of niet weten waarom het zo heet.
In 1450 werd door Arent Moey en Weyn Pieter Ghijbertsdochter een klooster gesticht voor zondige vrouwen die tot inkeer waren gekomen. Dit klooster werd het Maria Magdalena van Bethaniënklooster genoemd, naar Maria Magdalena die in het Nieuwe Testament ook haar zondige leven vaarwel zegt. Het klooster lag tussen de Stadswallen en de Oudezijds Achterburgwal en in 1551 verkeerde het klooster in zo’n erbarmelijke staat dat een deel van de grond verkocht moest worden en er een weg door het klooster werd aangelegd. Een van de functies van het klooster was het mesten van de koeien en ossen voor de schuttersmaaltijden en op de plek van deze weg was de stal. Vandaar de naam.

In 1578 volgde de Alteratie van Amsterdam, waarbij de stad overging van Rooms Katholiek naar protestant. De kloosters werden onteigend en de grond werd geschikt gemaakt voor bouwgrond; of (delen van) de kloosters kregen een andere bestemming. Dit schijnbaar onbelangrijke straatje had in 1690 een bekende inwoner, Jan van der Heijden, de in 1637 in Gorinchem geboren glazenier, spiegelfabrikant en kunstschilder, die de uitvinder van de brandspuit is (eigenlijk de verbeteraar – er was al een brandspuit. Naast het mechanische deel zorgde hij vooral voor de toepassing van de brandslang, waardoor het water bij de brand terecht kwam). Hij woonde er niet alleen, op nummer 5, hij had er ook zijn brandspuitenfabriek. Jan van der Heijden overleed in 1712.

koestraat3Verder woonden in de Koestraat de stadsorganist J P Sweelinck (na 1590) en de kunstschilder Johannes van der Capelle. Het Blindeninstituut jaren in een huis aan de Koestraat les gegeven. In deze straat werd in 1924 Wim Polak geboren, de latere burgemeester van Amsterdam.

koestraat2Rond de Koestraat
Dat de Koestraat, in een Joodse buurt en bij de Nieuwmarkt, een levendige straat was ligt voor de hand. De markt op de Nieuwmarkt beperkte zich niet tot dat plein en het plein werd ook onderverdeeld. Zo stond bij de verkoop “soort bij soort”. Op de gracht tussen de Koestraat en de Barndesteeg werden door tuinders van de geestgronden rond Hillegom geneeskrachtige kruiden verkocht. Deze handel leidde onder andere tot de kruidenzaak van Jacob Hooy.

koestraat4De Joodse Koestraat
De handel was door het uitsluiten van de Joodse bevolking bij het lidmaatschap van de gilden een van de beroepen waar men vaak in terecht kwam. De Koestraat ligt op een mooi punt, tussen de handel op de Nieuwmarkt , de synagoges op Uilenburg en rond het Jonas Daniël Meijerplein en nabij de Jodenbreestraat. Vandaar dat vlak voor de oorlog er in deze straat veel Joodse bewoners waren.
De sfeer in deze straat was anders dan nu. Dit gold niet alleen voor deze straat, maar voor deze buurt.

Koestraat 5 – Openbare Lagere School
Op dit adres was in de eerste helft van de vorige eeuw een Openbare Lagere School gevestigd. Tal van jaren was er ook een avondschool in gevestigd die veelvuldig in het NIW adverteerde.

Koestraat 6 – slager Schelvis
In 1892 was op dit adres de koosjere slagerij van A Schelvis gevestigd. Aaron Schelvis was in Amsterdam geboren op 9 november 1855. Hij was gehuwd met Sientje Weinperle (Delft, 8 december 1855 – Auschwitz, 12 februari 1943). Aaron overleed in Amsterdam op 23 september 1934.

Koestraat 9 – H L Aandacht
In 1902 had H L Aandacht op dit adres, 1 hoog, zijn behangers- en stoffeerdersbedrijf. Hartog Levie Aandagt (de tenaamstelling van het bedrijf was in de advertentie anders dan de familienaam) was op 4 juli 1859 in Rotterdam geboren. Hij overleed in Amsterdam op 13 augustus 1941 en was toen bewoner van het Israëlitische Oude Liedengesticht op de Nieuwe Kerkstraat 135. Hartog was gehuwd met Mietje Kaanis (Amsterdam, 25 januari 1864 – Amsterdam, 8 april 1927) en zij hadden drie kinderen.

Koestraat 11 – familie Cohen
Leo Cohen woonde een aantal jaar in deze straat op nummer 11 en hij noemde direct de sociale samenhang. Mensen hielpen elkaar, en zeker de families (feb 2009). Leo Cohen overleefde de oorlog. Zijn moeder, die na Joods gehuwd te zijn geweest hertrouwde met een “christenman” was “gemengd gehuwd” en hoefde hierdoor niet op transport. Leo, haar zoon uit haar 1e huwelijk en wel een Joodse jongen, kon zich vrijelijk door Amsterdam bewegen totdat hij door iemand die hij kende werd verraden en begin juni 1944 werd opgepakt en via een verhoor aan de Euterpestraat, de gevangenis aan de Weteringschans en Westerbork in Bergen-Belsen terecht kwam.

koestraat1Aan het eind van de oorlog werd hij, met 2500 andere gevangen, in een trein gestopt die13 dagen lang tussen de frontlinies heen en weer reed totdat hij uiteindelijk in Tröbitz kwam, waar hij op 23 april 1945 bevrijd werd door de Russen. Dit transport staat bekend als “The lost Transport”.

79 inwoners van de Koestraat hadden minder “mazzel” en werden vermoord in de kampen.

Koestraat 13 – Max Velleman
In 1921 konden foto’s worden afgedrukt bij Max Velleman die op dit adres woonde.

Koestraat 30 – A N Cohen
A N Cohen gaf in 1876 dansonderricht. Dat kon ook bij hem thuis op de Koestraat.

Koestraat 32 – L H  Simons
L H Simons had op dit adres in 1893 een confectiefabriek.

bron:
oude versie www.joodsmonument.nl.
“Advertentie A N Cohen”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 27-10-1876. Geraadpleegd op Delpher op 05-02-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010872349:mpeg21:a0013
“Advertentie Schelvis”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 11-11-1892. Geraadpleegd op Delpher op 05-02-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858584:mpeg21:a0003
“Advertentie L H Simons”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 06-01-1893. Geraadpleegd op Delpher op 05-02-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858592:mpeg21:a0015
“Advertentie Aandacht”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 07-03-1902. Geraadpleegd op Delpher op 05-02-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874142:mpeg21:a0026
“Advertentie Aandacht”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 07-03-1902. Geraadpleegd op Delpher op 05-02-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874142:mpeg21:a0026
www.geni.com, lemma Hartog Levie Aandagt (geraadpleegd 5 februari 2018)
www.joodsmonument.nl, lemma Hartog Levie Aandagt (geraadpleegd 5 februari 2018)
“Advertentie Velleman”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 23-09-1921. Geraadpleegd op Delpher op 05-02-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874021:mpeg21:a0004
Stadsarchief Amsterdam, bevolkingsregister 1874 – 1893, lemma Aaron Schelvis

Illustraties:
© joodsamsterdam.nl, indexfoto 6 jan 2016
“Advertentie Schelvis”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 11-11-1892. Geraadpleegd op Delpher op 05-02-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858584:mpeg21:a0003
“Advertentie Velleman”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 23-09-1921. Geraadpleegd op Delpher op 05-02-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874021:mpeg21:a0004

laatst bijgewerkt:
5 februari 2018