De 21 onderduikers van de Amstelbrouwerij – het verhaal over Nel en Anton Stoke

Nel en Anton Stoke

Onderduikers zaten op onverwachte plaatsen. Een van die onverwachte plaatsen was de conciërgewoning van de Amstelbrouwerij. Deze brouwerij, Beiersch-Bierbrouwerij De Amstel,  stond aan de Mauritskade 20 en op deze locatie werd in 1871 voor het eerst bier gebrouwen. Nadat Heineken in 1968 Amstel overnam is in 1988 de brouweij gesloten en later gesloopt, op het hoofdkantoor uit 1930 na.

De conciërgewoning werd in de oorlog bewoond door Antonius Henricus Stoke (Amsterdam, 8 december 1901 – Amsterdam, 7 november 1969) en zijn vrouw Petronella Maria Schuurman (Amsterdam, 5 januari 1898). Anton en Nel zagen het opnemen van onderduikers als hun godsdienstige plicht. Dit was heel risicovol en vol gevaar.

De conciërgewoning van de bierbrouwerij was groot. Onderin was de vrieskamer, de vriesafdeling van de brouwerij. Hier werden ijsstaven gemaakt en bewaard voor de caféhouders die daarmee hun bier koelden. Boven de vrieskamer woonden de conciërge Anton Stoke, zijn vrouw Nel met hun gezin en een dienstmeisje. Daarboven was een grote zolder.
Vanaf 1942 lieten Anton en Nel 21 onderduikers op zolder wonen. Later groeide dit zelfs uit tot 22 onderduikers, want ook de verloofde van het dienstmeisje dook onder om te voorkomen dat hij naar Duitsland moest om te werken voor de Arbeitseinsatz.
De onderduikers op de zolder van de conciërge woning zaten ingeklemd tussen het Duitse gezag, want beneden, bij de portierskamer, was de Zwarte Politie ingekwartierd en boven, op het dak van de brouwerij hadden de Duitsers afweergeschut geplaatst. Iedere dag kwamen de Duitsers het terrein op, liepen langs de conciërgewoning, en vroegen om gratis bier. Dat terwijl er onder de onderduikers ook vijf kleine kinderen waren, waarvan de jongste pas twee maanden oud was. Als een van de kinderen huilde werd het kind snel in een kast gestopt.

Amstelbrouwerij

Op de zolderverdieping waren aparte ruimtes gemaakt door gordijnen op te hangen. Iedere ruimte had een elektrisch kookplaatje om op te koken. Maar het eten werd steeds schaarser en het werd wel steeds moeilijker om aan eten voor de onderduikers te komen: er werd toen ook weleens mout van de bierbrouwerij gegeten. Ook ging Nel rond Amsterdam kijken of er eten te koop was, en ging tot aan Volendam en kwam dan, zogenaamd zwanger maar onder haar kleding was er dan eten verstopt, met eten voor de 22 onderduikers terug.
Als toilet werd er een emmertje gebruikt en als de werklui uit de brouwerij waren vertrokken riep de conciërgevrouw naar boven: “emmertje legen”,  en dan werden de emmertjes in haar toilet geleegd. Dat de onderduikers boven zaten was moeilijk te zien, er was een kast getimmerd van dik hout, en voor de trap die naar boven ging was deze bevestigd met grote bouten. Bij een inval waren zo alleen emmers en bezems te zien. Onder deze omstandigheden hebben ze het ruim twee jaar volgehouden en het uiteindelijk allemaal gered.

De namen van de onderduikers zijn:

  • Sara Koopman, geboren Koekoek (1905)
  • Izak Koopman, (1902) echtgenoot van Sara, en hun dochter Greet Koopman
  • Lea Deegen, geboren Koekoek (1914 – 1984)
  • Haar echtgenoot Salomon Deegen (1913) en hun dochter Henny Deegen – Roeg.
  • Jaantje Koekoek, zuster van Sara Koopman.
  • Greta Appelboom, geboren Koekoek
  • Haar echtgenoot Levie Appelboom.
  • Nathan Deegen (1889 – 1955), vader van Salomon Deegen (1913)
  • zijn vrouw Heintje Deegen – de Lange (1890 – 1965)
  • Greta van de Kar, geboren Deegen (1914)
  • Haar echtgenoot Wim van de Kar (1916) en hun dochter Mary van de Kar-Lissauer
  • Mietje Snoek-Deegen (1911 – 1987)
  • Haar echtgenoot Samuel Snoek (1912 – 1988) en hun dochter Carrie.
  • Israël Deegen (1918)
  • Zijn vrouw Hendrika Deegen – van de Kar (1913 – 1977) hun zoon Nico
  • Branca Deegen (1925), zuster van Salomon Deegen
  • Herman Beeker, de verloofde van het dienstmeisje
Van links naar rechts: Annemieke Stoke (kleindochter Petronella Stoke-Schuurman en Antonius Stoke), ambassadeur van Israël Aviv Shir-On en Frits Barend © joodsamsterdam

Op 24 april 2017 is de familie Stoke voor dit werk bedankt en is de onderscheiding ‘Rechtvaardige onder de Volkeren’ van Yad Vasjem door Zijne Excellentie de heer Aviv Shir-On op Rosj Pina uitgereikt aan Annemieke Stoke, de kleindochter van Nel en Anton.

 

bron:
toespraak Rebekka van Kooperen 24 april 2017
diverse toespraken 24 april 2017
www.wikipedia.nl, lemma Amstel (bier)
stadsarchief Amsterdam, persoons- en gezinskaarten

laatst bijgewerkt:
24 april 2017