Jodenhouttuinen

jodenbreejodenhout
uitsnede kaart 1883

Op sommige oude plattegronden van Amsterdam is deze straat nog steeds te vinden, maar in het echt is ze verdwenen: de Joden Houttuinen. Ze lagen bij het water, bij de Jodenbreestraat, aan de overkant van de Houtkopersburgwal. Dit deel van de stad was straatarm en de huizen waren ernstig verkrot. De straat zelf werd voor 1866 al benoemd.

1897

12 januari 1874 – de vreselijke brand
Op 12 januari 1874 brak er in de Jodenhouttuinen een volgens ‘Het nieuws van den dag; de kleine courant’ vreselijke brand uit. De pakhuizen en bovenwoningen Q 123 en Q 124 van mejuffrouw de weduwe M E Content brandden uit. Om kwart over drie in de namiddag begon de brand, een uur later stortte de voorgevel al in. Onder het puin werd de heer L van Asdonk, sectie brandmeester in de eerste sectie, Casper Hartland, een sjouwer en Morpurgo, een assistent-pijpvoerder bedolven. De lijken van de eerstgenoemden werden meteen, het lijk van Mopurgo werd in de loop van de nacht uit het puin tevoorschijn gehaald. Over de oorzaak van de brand was niets bekend. In de pakhuizen lagen lompen opgeslagen. Het nablussen duurde de hele nacht en ook de volgende ochtend waren de bluswerkzaamheden nog bezig. De panden waren tegen brand verzekerd. Verschillende gezinnen werden door de brand getroffen, waarvoor inzamelingsacties onder de Joodse bevolking van Amsterdam werden georganiseerd.

In 1897 was het wederom raak in de Joden Houttuinen. Ook toen waren er verschillende gezinnen die al hun bezittingen verloren bij deze brand en er werd een concert georganiseerd om voor hen geld in te zamelen.

In de strenge winter van 1922 was er weer een grote brand in deze straat. Daarover is dit verslag.

Jodenhouttuinen rond 1900
Jodenhouttuinen rond 1900

Jodenbuurt
Gemeenteambtenaar L. Hermans schreef in 1901 een verslag over de onderzoeken naar deze buurt(en) en liet een aantal gegevens over deze buurten na. Hij schreef dat het in 78 van de 138 woningen in de Joden Houttuinen stonk, dat de bevolkingsdichtheid in deze buurt ruim zeven maal groter was dan de gehele stad en dat in 1896 het voorkomen van besmettelijke ziekten per 100 huizen in de Jodenbuurt:
voor mazelen 14 maal
voor roodvonk 13,5 maal
voor diphterie 2,5 maal
voor typhus ruim 2,5 maal groter was dan voor de gehele stad. Daarnaast was het sterftecijfer aanmerkelijk hoger.

jodenhouttuinen Sloop
In de jaren zestig van de vorige eeuw werden deze krotten gesloopt, samen met de vervallen huizen in de Jodenbreestraat, die tot die tijd nog erg smal was. Volgens het wederopbouwplan van 1953 zouden op die plek een open ruimte langs het water komen met vier rijen bomen en plaats voor marktkramen. Op deze plaats werd echter het Burgemeester Tellegenhuis gebouwd. Het Tellegenhuis werd lang een van de lelijkste gebouwen van de stad genoemd en stond beter bekend onder de naam “Maupoleum” , naar een van de eigenaren, Maup Caransa.

Dit gebouw heeft hier niet lang gestaan en werd in 1994 gesloopt. Het gebouw wat nu op deze plaats staat heeft niet charme van oude Amsterdamse huizen, maar is wel een vooruitgang. Hier zetelt onder andere de Hogeschool voor de Kunsten.
Verder was op de Jodenhouttuinen boksschool Olympia gevestigd. In 1940 organiseerden Joodse jongeren zich hier tot een knokploeg, om zich te kunnen verweren tegen de WA. Zij waren betrokken bij de knokpartij van 11 februari 1941 op het Waterlooplein, waarbij WA-er Koot dodelijk gewond raakte. Zijn dood en de daarop volgende anti-Joodse maatregelen leidde tot de Februaristaking.

2008
2008

Vroeger en nu
Een vergelijking tussen de situatie van vroeger en die van nu staat hier.
Een verhaal over een brand op de Jodenhouttuinen staat hier.

Bekende bewoners en negoties
Rebekka Brilleslijper, die als Lin Jaldati furore maakte als zangeres van Jiddische liederen, werd in 1912 op de Jodenhouttuinen geboren volgens interviews. De archiefkaart van haar ouders bij het stadsarchief is daarover niet geheel duidelijk, Nieuwe Kerkstraat 81 is eveneens mogelijk.

1880

Joden Houttuinen 1 – kantoor A Gosler
Op dit adres op de hoek met de Zwanenburgerwal was het kantoor van de firma A Gosler gevestigd, een handelaar in oude metalen. Het pand bestaat nog en wordt in Joods Amsterdam het ‘Huisje van Gosler‘ genoemd.

Joden Houttuinen 3
Dit pand werd onbewoonbaar verklaard en in maart 1931 afgebroken.

Joden Houttuinen 3 – 2hoog achter
Karel Beesemer (Amsterdam, 1 november 1892 – Amsterdam, 2 februari 1932), diamantslijper en venter, woonde tot november 1926 op dit adres. Toen verhuisde hij naar de Jodenbreestraat 29-3.

Joden Houttuinen 7 – H Witstijn
H Witstijn had op dit adres in 1885 een paasbroodbakkerij (matzebakkerij).

Joden Houttuinen 7 – Zomerplaag
In 1898 was op dit adres een kledingfabriek gevestigd en zocht de eigenaar van het bedrijf, de heer Zomerplaag, machinestiksters.

Joden Houttuinen 12-16 – Leuw & Berclouw
Leuw & Berclouw, een manufacturenhandel, opende deze locatie in oktober 1918. Ze waren tevens aan de Jodenbreestraat 9-11 gevestigd, waarschijnlijk de achterkant van deze vestiging. Ook deze zaak heeft een flinke brand gehad, een foto daarvan is te zien in het Stadsarchief van Amsterdam.

Joden Houttuinen 15 – godsdienstonderwijzer I S Hildesheim
Godsdienstonderwijzer I S Hildesheim verhuisde in april 1885 van dit adres naar de Uilenburgerstraat 38.

Joden Houttuinen 15 – Amsterdamsche IJzer- en Metaalhandel J Pais Azn
In 1921 werd op dit adres deze metaalhandel heropend. Daarvoor was het de metaalhandel van I B de Beer.

Joden Houttuinen 21 – S M Cassuto
In 1893 was hier de kolenhandel van S M Cassuto gevestigd.

Joden Houttuinen 25 – E Mozes Azn
E Mozes Azn woonde hier in 1917 en hij maakte onder andere visitekaartjes.

Joden Houttuinen 31 – koeien
Veehouder Helmert Woudenberg (Amsterdam, 29 juli 1854) woonde op dit adres in 1911 en op een terrein dat geheel was ingebouwd door de bebouwing van de Joden Houttuinen hield hij 9 melkkoeien. Ook in 1911 was dit bijzonder en de dieren werden onderzocht door de Rijks-Veearts die alleen kon constateren dat de dieren kerngezond waren.
De jongste zoon van Helmert, Hendrik-Jan (Amsterdam, 19 september 1891) was politicus voor de NSB, in 1938 gekozen als lid voor de Tweede Kamer, redacteur van verschillende NSB-bladen, zoals Volk en Vaderland. Zie ook deze link.

Jodenhouttuinen 33 – 35 – 37 – Stoomdiamantslijperij Hekster & Schenkkan
Op deze adressen was diamantslijperij Hekster & Schenkkan gevestigd, een van de grotere diamantslijperijen van de stad.

Joden Houttuinen 36 – Stella Fontaine
Op Jodenhouttuinen 36 groeide Stella Fontaine op.

Joden Houttuinen 38 – S Kijl
S Kijl verkocht in 1904 gezouten waren zoals zalm, makreel en bokking maar ook komkommers en olijven in het zuur maar ook de beste wijnazijn. Salomon Kijl werd in Amsterdam geboren op 5 februari 1864 en hij was gehuwd met Esther Sarlui (Amsterdam, 22 mei 1866 – 1912). Ze hadden ten tijde van dit adres drie kinderen, Hijman (Amsterdam, 4 oktober 1886 – Auschwitz, 12 oktober 1942), Rachel (Amsterdam, 3 juni 1888) en Jacob (Amsterdam, 1 april 1891 – 1892). In totaal kregen Salomon en Rachel 8 kinderen, op volgende adressen kregen ze Clara (Amsterdam, – Auschwitz, ), Mozes (? – 1894), Jacob (? – 1895), Hartog (Amsterdam, – Midden-Europa, ) en Gerrit (Amsterdam, – Sobibor, ). Salomon trouwde in 1913 met Sara Roodveldt. Sara overleed in 1936. De adressen die voor dit gezin bekend zijn, zijn naast dit adres: Joden Houttuinen 8 (onder de achterkamer, dus in een kelderwoning), Joden Houttuinen 40, Uilenburgersteeg 5, Houtkoopersdwarsstraat 1.

Joden Houttuinen 39 – S de Jong & Zonen
Op 14 mei 1905 opende S de Jong & Zonen op dit adres een handel in lompen, oude metalen en beenderen. De opslagplaats was op de Lange Houtstraat 58.

Joden Houttuinen 39 – Levi Bak & Zoon
L Bak & Zoon was een bedrijf in lompen, metalen en beenderen en het pakhuis van dit bedrijf werd hier op 1 juni 1910. Daarvoor was het gevestigd op nummer 90.

Joden Houttuinen 51 – L Pais & Co
Deze firma was een oude metalenhandel en was hier gevestigd in 1919.

Joden Houttuinen 55 – 57 – Diamantslijperij ‘Prinses Maria’
Volgens het NIW van 19 september 1879 was er op de Joden Houttuinen een diamantslijperij Prinses Maria.

Joden Houttuinen 64 – I Druijf
In 1896 was hier de mans- en kinderkledingzaak van I Druijf gevestigd.

Joden Houttuinen 68 – paasbroodbakkerij
In 1903 was hier een bakkerij voor paasbrood gevestigd (matzes). Deze bakkerij adverteerde met het feit dat deze matzes handwerk waren.

Willem Witsen, Jodenhouttuinen
Willem Witsen, Jodenhouttuinen
1932

Joden Houttuinen 68 – 72 – familie Zwaaf
Barend Zwaaf is de zoon van Israël Zwaaf, die op de Jodenhouttuinen 68-72 in 1916 een zuurinleggerij had. In 1932 verscheen er een advertentie waarin nummer 74 als adres wordt vermeld.

Joden Houttuinen 69 – Breemer Brandstoffenhandel
In 1914 was hier het kantoor gevestigd van deze brandstoffenhandel.

Joden Houttuinen 73-75 – Firma de Lange
Firma De Lange verkocht koosjere zuivel en was op dit adres in 1901 gevestigd.

Joden Houttuinen 74 – Synagoge Tefilla L’anie
Op 12 september 1879 werd een lokaal van de heren Mok en Soester gewijd tot synagoge. In deze doelmatig ingerichte synagoge waren er 128 zitplaatsen. De synagoge was een chevre-synagoge (vereniging) van Tefilla l’anie en de heer A Vos was de president, J Scheffer de vicepresident en H Turfreier het 1e lid. In 1915 bleek deze synagoge in een zeer slechte staat te verkeren en werd er omgezien naar een nieuw gebouw.

Joden Houttuinen 74-76-80 – karrenverhuurbedrijf Van Rooijen
W en J van Rooijen verhuurden vanaf deze locaties in 1927 driewielers, karren en bakfietsen. Aan deze advertentie te beoordelen was de synagoge op nummer 74 inmiddels naar een andere locatie.

Joden Houttuinen 90 – Levi Bak & Zoon
L Bak & Zoon was een bedrijf in lompen, metalen en beenderen en het pakhuis van dit bedrijf was hier in 1907 gevestigd. Op 1 juni 1910 werd het bedrijf naar de Joden Houttuinen 39 verplaatst.

Joden Houttuinen 92 – 112 – Joachimsthal Stoomdrukkerij
Deze stoomdrukkerij was op dit adres gevestigd rond 1927.

Joden Houttuinen 114 – Coëlho
Rond 1872 was op dit adres de paasbroodbakkerij (matze) van D Coëlho gevestigd.

 

bron:
Wiel, Rein van der, Van Rapenburgstraat naar Amerika. De levenstijd van diamantbewerker Andries van Wezel (1656-1921) (Amsterdam 2010) 18
stadsarchief Amsterdam, woningkaart, Joden Houttuinen 1
stadsarchief Amsterdam, woningkaart, Joden Houttuinen 3
stadsarchief Amsterdam, woningkaart, Joden Houttuinen 3 – 2 hoog achter
“Advertentie”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 04-03-1927. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858167:mpeg21:a0033
“Advertentie”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 05-04-1872. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010873655:mpeg21:a0005
“Stadsnieuws brand.”. “Het nieuws van den dag : kleine courant”. Amsterdam, 13-01-1874. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010061706:mpeg21:a0007
“BINNENLAND. AMSTERDAM, synagoge en diamantslijperij.”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 19-09-1879. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860659:mpeg21:a0007
“Advertentie synagoge”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 10-12-1880. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860723:mpeg21:a0012
“Advertentie Witstijn”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 13-03-1885. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010871535:mpeg21:a0015
“Advertentie Hildesheim”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 24-04-1885. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010871541:mpeg21:a0014
“Advertentie Prinses Maria”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 08-12-1893. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858097:mpeg21:a0011
“Advertentie Cassuto”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 08-09-1893. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858084:mpeg21:a0009
“Advertentie Druijf”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 23-10-1896. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858504:mpeg21:a0020
“Advertentie brand”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 20-08-1897. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010873277:mpeg21:a0004
“Advertentie Zomerplaag”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 11-03-1898. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010873305:mpeg21:a0020
“Advertentie De Lange”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 04-01-1901. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874288:mpeg21:a0017
“„BERIES NASJIEM (synagoge)””. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 14-03-1902. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874143:mpeg21:a0033
“Advertentie paasbroodbakkerij”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 27-03-1903. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874196:mpeg21:a0022
“Advertentie Kijl”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 16-12-1904. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010871662:mpeg21:a0005
“Advertentie S de Jong & Zonen”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 16-12-1904. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010871662:mpeg21:a0005
“Advertentie L Bak & Zoon”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 01-03-1907. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010871775:mpeg21:a0008
“Advertentie Levi Bak”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 27-05-1910. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010859513:mpeg21:a0036
“Melkhygiènische Onderzoekingen.”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 10-03-1911. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010872722:mpeg21:a0047
“Uitkeering Miliciens en Landwsernlichtigen.”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 18-06-1915. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010859569:mpeg21:a0048
“Advertentie Mozes”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 31-08-1917. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860521:mpeg21:a0033
“Leuw & Berclouw’s nieuwe magazijnen.”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 04-10-1918. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010859699:mpeg21:a0054
“Advertentie Pais”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 03-01-1919. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010859712:mpeg21:a0029
“Advertentie Pais”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 05-08-1921. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860167:mpeg21:a0024
“Advertentie van Rooijen”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 16-09-1927. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010857989:mpeg21:a0025
SAA, bevolkingsregister 1874 – 1893, Helmert Woudenberg
Biografisch woordenboek van het socialisme en de arbeidersbeweging in Nederland, lemma Hendrik-Jan Woudenberg (geraadpleegd 7 januari 2018)
SAA, bevolkingsregister 1874 – 1893, Salomon Kijl
www.joodsmonument.nl, lemmata familie Kijl

illustraties:
“Advertentie Prinses Maria” “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 24-09-1880. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860712:mpeg21:a0008
“Advertentie brand”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 20-08-1897. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010873277:mpeg21:a0004
“Advertentie Zwaaf”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 30-09-1932. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2018, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874797:mpeg21:a0106

laatst bijgewerkt:
8 januari 2018